nautilus

Οδυσσέας - 3

2012-01-29T20:06:00.029+02:00

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).
James Joyce: Ulysses. Penguin 1992(annotated) (1960)

2. Νέστωρ

Σχολείο Σάμερφιλντ, 10 το πρωί.

Ο Στήβεν, γύρω στις 10 το πρωί, διδάσκει ιστορία στα παιδιά της τάξης του, στο σχολείο Σάμερφιλντ. Στη συνέχεια συναντιέται με τον αγγλόφιλο διευθυντή του, κ. Ντήζυ, για να πάρει το μισθό του. Ο κ. Ντήζυ του δίνει συμβουλές και συζητούν για οικονομικά και πολιτικά θέματα. Στο τέλος, δίνει στον Στήβεν ένα κείμενο για τον αφθώδη πυρετό που πλήττει τα βοοειδή της χώρας προκειμένου να το δώσει για δημοσίευση σε κάποια εφημερίδα, με την οποία συνεργάζεται.

Εδώ ο εσωτερικός μονόλογος του Στήβεν σχολιάζει όλα τα τεκταινόμενα δίνοντάς τους μια δεύτερη διάσταση. Η παραδοσιακή τριτοπρόσωπη αφήγηση συνεχίζει να κυριαρχεί. Η άκεφη διδασκαλία του Στήβεν δίνει τη θέση της στις στερεότυπες κουβέντες και κατηχήσεις του κ. Ντήζυ.

Ο "Οδυσσέας" διαιρείται σε 18 κεφάλαια. Παρόλο που στο πρωτότυπο κείμενο δεν υπάρχουν τίτλοι κεφαλαίων, οι κριτικοί και οι αναγνώστες αναφέρονται σε αυτά με τους ομηρικούς τίτλους που ο Τζόυς χρησιμοποιούσε στην αλληλογραφία του αλλά στη συνέχεια, στην πρώτη έκδοση του 1922, τους αφαίρεσε. Οι τίτλοι αυτοί, πολύ σημαντικοί κατά τη γνώμη μου για την κατανόηση του κειμένου, αποτελούν πλέον συστατικό μέρος του έργου. Σύμφωνα μ' αυτούς το μυθιστόρημα χωρίζεται στα ακόλουθα μέρη:

Α. Τηλεμάχεια

[1. Τηλέμαχος, 2. Νέστωρ, 3. Πρωτέας]

Β. Οδύσσεια

[4. Καλυψώ, 5. Λωτοφάγοι, 6. Άδης, 7. Αίολος, 8. Λαιστρυγόνες, 9. Σκύλλα και Χάρυβδη, 10. Συμπληγάδες, 11. Σειρήνες, 12. Κύκλωπες, 13. Ναυσικά, 14. Βόδια του Ήλιου, 15. Κίρκη]

Γ. Νόστος

[16. Εύμαιος, 17. Ιθάκη, 18. Πηνελόπη]

Ο προσεκτικός αναγνώστης θα διακρίνει σε πολλά σημεία του έργου την ηχώ του ομηρικού προτύπου και εύκολα θα κάνει τους παραλληλισμούς. Για παράδειγμα, ο Τηλέμαχος είναι ο Στήβεν που φεύγει από το παλάτι (Μαρτέλο) αφήνοντας τους σφετεριστές-μνηστήρες και πάει στον Νέστορα (Ντήζυ)... Στο δεύτερο όμως κεφάλαιο είναι που αρχίζει να γίνεται αντιληπτό (με την παρουσία του Ντήζυ-Νέστορα) ότι πρόκειται για μια παρωδία της Οδύσσειας ή πιο σωστά για μια ειρωνικά αντεστραμμένη Οδύσσεια!

Μεταφραστικά σχόλια

1. σελ. 53. Ενώ ο κ. Ντήζυ ανοίγει ένα κουτί για να βγάλει τις λίρες που θα δώσει στον Στήβεν για το μισθό του, ο Στήβεν παρατηρεί στο γραφείο ένα διακοσμητικό πέτρινο γουδί (stone mortar) γεμάτο: "whelks and money, cowries and leopard shells...". Και η μετάφραση του Καψάσκη: "Θαλάσσια βούκινα και όστρακα που χρησίμευαν παλιότερα για χρηματικές συναλλαγές και όστρακα παρδαλά σαν προβιά λεοπάρδαλης...". Ενώ κατά λέξη είναι: "μικρά βούκινα της θάλασσας και νομίσματα, κυπραίες και γουρουνίτσες πιτσιλωτές...". Με λίγα λόγια, ο μεταφραστής επεξηγεί τη λέξη money και προκαταβάλλει τον αναγνώστη στην ερμηνεία του εσωτερικού μονολόγου του Στήβεν. Εννοείται πως ο Στήβεν δεν βλέπει νομίσματα στο γουδί αλλά συνειρμικά, κι ενώ περιμένει τις λίρες του Ντήζυ, σκέφτεται ότι τα όστρακα χρησιμοποιούνταν παλαιότερα από κάποιους πολιτισμούς ως μέσο συναλλαγής. Επιπλέον, χάρη στο διαδίκτυο, ανακάλυψα ακριβέστερες ονομασίες για τα cowries (που ο Καψάσκης δεν μεταφράζει) και τα leopard shells.
ΥΓ: Στην έκδοση του 1926 (τη λεγόμενη δεύτερη γαλλική) αλλά και σ' αυτήν του Gabler (1986-the corrected text) δεν υπάρχει κόμμα μεταξύ money και cowries. Αυτό εξηγεί καλύτερα την επιλογή του Καψάσκη, που ωστόσο μεταφράζει από μια αμερικανική έκδοση του 1942.

2. σελ. 55, στο τέλος της 1ης παραγράφου: "Εσείς της Σιν Φέιν, λησμονείτε αρκετά πράγματα" (You fenians forget some things). Ενώ θα έπρεπε να λέει: "Εσείς οι Φένιοι, λησμονείτε αρκετά πράγματα". Η Fenian Society ήταν η Ιρλανδική Δημοκρατική Αδελφότητα που είχε ιδρυθεί το 1858 και στόχος της ήταν η ανεξαρτησία της Ιρλανδίας μέσω βίαιης επανάστασης (κάτι ανάλογο με τη δική μας Φιλική Εταιρεία). Ενώ η Σιν Φέιν (Sinn Fein) ιδρύθηκε το 1905 (σε χρόνο μεταγενέστερο απ' αυτόν του "Οδυσσέα") και ήταν ένα πολιτικό κοινοβουλευτικό κόμμα που υποστήριζε την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας.

3. σελ. 55, στη 2η παράγραφο: "Η θαυμάσια στοά του Νάιμοντ στο Άρμα, η επίστρωση από πτώματα παπιστών. Βραχνοί, οπλισμένοι από πάνω ως κάτω, μασκοφόροι, δίναν υποσχέσεις οι Άγγλοι καλλιεργητές." ("The lodge of Diamond in Armagh the splendid behung with corpses of papists. Hoarse, masked and armed, the planters' covenant."). Ο μεταφραστής εδώ τα μπλέκει πολύ κι επιπλέον έχουμε και δύο τυπογραφικά σφάλματα. Πιο σωστή μετάφραση, νομίζω, θα ήταν: "Το κιόσκι του Ντάιμοντ στο Άρμαγκ το δοξασμένο, στρωμένο με πτώματα παπιστών. Βραχνοί, μασκοφόροι και οπλισμένοι, το Σύμφωνο των Καλλιεργητών". Το κείμενο αναφέρεται σε μια μάχη που έγινε στο Diamond της κομητείας του Armagh μεταξύ καθολικών (παπιστών) και προτεσταντών, το 1795. Οι προτεστάντες ήθελαν να διώξουν από τις περιοχές της Βόρειας Ιρλανδίας τους καθολικούς. Οι τελευταίοι οργανώθηκαν και αντιστάθηκαν στο lodge(;) του Ντάιμοντ, όπου κι έγινε η σφαγή τους. Η βασίλισσα Ελισάβετ είχε εφαρμόσει ένα νόμο για τις καλλιέργειες (planters' covenant) προκειμένου να ηρεμήσει τον εξεγερμένο πληθυσμό. Σύμφωνα μ' αυτό θα έπαιρναν μεγάλες εκτάσεις γης (σχεδόν φέουδα) από Καθολικούς Ιρλανδούς και θα τις μοίραζαν σε Άγγλους και Ιρλανδούς με την προϋπόθεση ότι αυτοί θα δήλωναν την πίστη τους στο Στέμμα της Αγγλίας και στην Εκκλησία της.

4. σελ. 56, πάνω-πάνω. "Το Ρήπαλς του Λόρδου Έστινγκς, το Σοτόβερ του Δούκα του Γουέστμινστερ, το Σηλόν του Δούκα του Μπώφορντ, pris de Paris, 1866". (lord Hastings' Repulse, the duke of Westminster's Shotover, the duke of Beaufort's Ceylon, prix de Paris, 1866"). Πέρα από τα δυο τυπογραφικά λάθη (Μπώφορτ - prix) θα προτιμούσα τα ονόματα των αλόγων να γράφονται με τους λατινικούς χαρακτήρες για να παραμένει ενεργή η σημασία τους στα αγγλικά, που δεν είναι καθόλου τυχαία.

"- Ο έμπορος, είπε ο Στήβεν, είναι κάποιος που αγοράζει φτηνά και πουλάει ακριβά, είτε είναι εβραίος είτε χριστιανός, έτσι δεν είναι;

- Ημάρτησαν κατά του φωτός, είπε σοβαρά ο κ. Ντήζυ. Μπορείς να δεις το σκοτάδι μέσα στα μάτια τους. Γι' αυτό περιπλανώνται επί της γης μέχρι σήμερα.

Στα σκαλιά του Χρηματιστηρίου του Παρισιού οι χρυσοδέρματοι άνδρες πρόσφεραν τιμές με τα στολισμένα με δαχτυλίδια δάχτυλά τους. Κλαγγές χήνας. Συνωστίζονταν αδέξιοι και φωνακλάδες γύρω απ' το ναό, τα κεφάλια τους πυκνοσυνωμοτούντα κάτω από άκομψα μεταξωτά καπέλα. Αυτά τα ρούχα, τα λόγια, οι χειρονομίες, δεν τους ανήκαν. Τα βαρειά, αργά μάτια τους διέψευδαν τα λόγια, οι χειρονομίες πρόθυμες και άκακες, όμως γνώριζαν τις μνησικακίες που είχαν συσσωρευθεί ολόγυρά τους, γνώριζαν τη ματαιότητα του ζήλου τους. Μάταιη υπομονή για μάζεμα και θησαύρισμα. Ο χρόνος βέβαια θα τα σκόρπιζε όλα. Ένας θησαυρός μαζεμένος στην άκρη του δρόμου: λεηλατημένος και σε χέρια άλλων. Τα μάτια τους γνώριζαν τα χρόνια της περιπλάνησης και, υπομονετικοί, γνώριζαν τις ανεντιμότητες της φυλής τους.

- Ποιος δεν έχει αμαρτήσει; είπε ο Στήβεν.

-Τι θες να πεις; ρώτησε ο κ. Ντήζυ.

Ήρθε ένα βήμα μπροστά και στάθηκε πλάι στο τραπέζι. Το σαγόνι του κρέμασε στο πλάι μισάνοιχτο. Αυτή είναι η γέρικη σοφία; Περιμένει ν' ακούσει από μένα.

- Η ιστορία, είπε ο Στήβεν, είναι ένας εφιάλτης απ' όπου προσπαθώ να ξυπνήσω".

Σημειώσεις: Στην πρώτη φωτογραφία το σχολείο Summerfield όπως είναι σήμερα. Στις επόμενες δύο, τα σχέδια του Robert Motherwell με αντίστοιχους τίτλους: The History και Telemachia-Odyssey-Nostos. Στη συνέχεια, από την εικονoγραφημένη έκδοση του Mimmo Paladino και τέλος ο Νέστωρ από ένα αρχαϊκό αγγείο. Το τελευταίο απόσπασμα είναι από το κείμενο (περί εβραίων ο λόγος), με μικροεπεμβάσεις που έγιναν και χάρη στη μετάφραση του Άρη Μαραγκόπουλου.
ΥΓ: Παραθέτω και το αγγλικό κείμενο (ευπρόσδεκτες οι διορθώσεις και οι προτάσεις):
-- A merchant, Stephen said, is one who buys cheap and sells dear, jew or gentile, is he not?
-- They sinned against the light, Mr Deasy said gravely. And you can see the darkness in their eyes. And that is why they are wanderers on the earth to this day.
On the steps of the Paris Stock Exchange the goldskinned men quoting prices on their gemmed fingers. Gabbles of geese. They swarmed loud, uncouth about the temple, their heads thickplotting under maladroit silk hats. Not theirs: these clothes, this speech, these gestures. Their full slow eyes belied the words, the gestures eager and unoffending, but knew the rancours massed about them and knew their zeal was vain. Vain patience to heap and hoard. Time surely would scatter all. A hoard heaped by the roadside: plundered and passing on. Their eyes knew the years of wandering and, patient, knew the dishonours of their flesh.
-- Who has not? Stephen said.
-- What do you mean? Mr Deasy asked.
He came forward a pace and stood by the table. His underjaw fell sideways open uncertainly. Is this old wisdom? He waits to hear from me.
-- History, Stephen said, is a nightmare from which I am trying to awake.

Οδυσσέας - 2

2012-01-26T00:07:00.025+02:00

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004.

1. Τηλέμαχος

Δουβλίνο, 8 το πρωί στον πύργο Μαρτέλο

"Επιβλητικός και παχουλός, ο Μπακ Μάλλιγκαν εμφανίστηκε στο κεφαλόσκαλο, κρατώντας ένα κύπελλο με σαπουνάδα, όπου ήταν ακουμπισμένα σταυρωτά ένας καθρέφτης κι ένα ξυράφι. Το απαλό πρωινό αεράκι φούσκωνε ανάλαφρα την κίτρινη, δίχως ζώνη, ρόμπα του. Σήκωσε ψηλά το κύπελλο και έψαλλε:

- Introibo ad altare Dei.

Στάθηκε, κοίταξε τη στριφτή σκοτεινή σκάλα και φώναξε άγρια:

- Έλα πάνω, Κιντς. Έλα πάνω, φριχτέ Ιησουίτη!

Προχώρησε σοβαρός κι ανέβηκε στο κυκλικό κανονιοβολείο. Ατένισε ολόγυρα κι ευλόγησε τρεις φορές μ' επισημότητα τον πύργο, τη γύρω περιοχή και τα βουνά που ξύπναγαν..."

Ο κύβος ερρίφθη! Εδώ κι ένα μήνα διαβάζω το περίφημο μυθιστόρημα του Τζέημς Τζόυς. Δεν πρόκειται απλά για μια ανάγνωση ενός διάσημου λογοτεχνικού έργου αλλά για μια μύηση στον κόσμο του Τζόυς. Όμως, προσοχή! Ο Οδυσσέας είναι ένα κείμενο που απευθύνεται στους εραστές της λογοτεχνίας. Σ' αυτούς που κάθε φορά που διαβάζουν ένα βιβλίο είναι σα να το ξαναγράφουν μαζί με το συγγραφέα του... Ο Οδυσσέας, όπως κι όλα τα μεγάλα έργα, ξαναγράφεται κάθε φορά μαζί με τον εκάστοτε αναγνώστη του. Αυτή είναι ίσως και μία από τις μεγαλύτερες απολαύσεις που χαρίζει στον άγρυπνο κι επίμονο... εραστή.

"Στην κλασική λογοτεχνία ο παντογνώστης συγγραφέας "προστατεύει" τον αναγνώστη παρέχοντας εγκαίρως όλες τις πληροφορίες για το σκηνικό, την ψυχολογία και το χρόνο, ώστε ο αναγνώστης να αισθάνεται ασφαλής στην απόστασή του από το αφηγούμενο, ασφαλής θεατής στην οπτική γωνία που του προσδιόρισε ο συγγραφέας. Στο Ulysses, ο αναγνώστης αισθάνεται αντιθέτως αφημένος στο έλεος ενός ανελέητου κειμένου... Πρόκειται για ένα βιβλίο που με πείσμα, από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, γράφεται και ξαναγράφεται από το συγγραφέα του, δομείται κι αποδομείται, αυτοσχολιάζεται και αφήνεται όσο κανένα άλλο ανοιχτό στην ανάγνωση... Ο κάθε αναγνώστης στο τέλος, μετά την αναγνωστική του οδύσσεια, ανακαλύπτει τη δική του οδό προς την τζοϋσική Ιθάκη".

Ο Στήβεν Ντένταλους (ένας από τους τρεις πρωταγωνιστές του έργου), νεαρός ποιητής που εργάζεται ως δάσκαλος, ο Μπακ Μάλλιγκαν, φοιτητής Ιατρικής κι ο Άγγλος φίλος του Χέηνς, σπουδασμένος στην Οξφόρδη, ξυπνάνε στον πύργο Μαρτέλο. Πρόκειται για ένα αγγλικό οχυρό, που το έχουν νοικιάσει ως κατοικία. Ο Στήβεν παραπονιέται για την παρουσία του Άγγλου στον βλάσφημο και μονίμως κεφάτο Μπακ. Ενώ ο τελευταίος τον κατηγορεί με υπαινιγμούς για την άρνησή του να γονατίσει και να προσευχηθεί στο κρεββάτι της ετοιμοθάνατης μάνας του, παρά τις ικεσίες της. Παίρνουν όλοι μαζί πρωινό καθώς μια γριά αγρότισσα τους φέρνει φρέσκο γάλα. Όταν οι άλλοι δύο πάνε να κολυμπήσουν, ο Στήβεν αποφασίζει να τους εγκαταλείψει.

Το πρώτο κεφάλαιο είναι γραμμένο στο μεγαλύτερο μέρος σε μορφή κλασικής τριτοπρόσωπης αφήγησης, που κάθε τόσο διακόπτεται από τον εσωτερικό μονόλογο του Στήβεν. Η πρώτη εμφάνιση του μονολόγου γίνεται στην 28η σειρά της πρώτης σελίδας της ελληνικής έκδοσης με μία μόνο λέξη: "Χρυσόστομος" (αναφορά στον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο). Ο Στήβεν παρατηρεί τις χρυσές λάμψεις που εκπέμπουν τα άσπρα δόντια του Μάλλιγκαν καθώς ο ήλιος πέφτει πάνω τους και συνειρμικά τις συνδυάζει με την ευγλωττία που διακρίνει το φίλο του. Πιο κάτω, το περίφημο stream of consciousness κάνει όλο και πιο συχνά την εμφάνισή του. Εσωτερικές σκέψεις που προκαλούνται από εικόνες, ήχους, λέξεις και μνήμες και που συχνά συνδυάζονται με εύθραστους θύλακες του υποσυνειδήτου, αποτελούν αυτό το "ρεύμα", που ξεπροβάλλει στην αφήγηση κι ενίοτε την παρασύρει. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο πυκνό, ποιητικό, υπαινικτικό και ερμητικό, που όμως δεν παύει ούτε στιγμή να "παίζει"... Κάθε λέξη μπορεί να πάρει πολλαπλές σημασίες ανάλογα με τα συμφραζόμενα αλλά και ανάλογα με τον αναγνώστη. Εντυπωσιακός για παράδειγμα είναι ο συνδυασμός της μυξοπράσινης θάλασσας (snotgreen sea), που είναι η γκρίζα γλυκιά μας μάνα (grey sweet mother), με τον ορίζοντα που συγκρατεί μια μάζα σκουροπράσινου υγρού (the ring of bay and the skyline held a dull green mass of liquid) και της πράσινης νωθρής χολής (sluggish green bile) που έβγαλε με σπασμούς εμετού από το σάπιο συκώτι της η μάνα τού Στήβεν. Ενώ στην επόμενη παράγραφο ο Μπακ τού επιστρέφει το μυξομάντηλο που είχε δανειστεί απ' αυτόν για να σκουπίσει το ξυράφι του.

Μεταφραστικά σχόλια

Ο Καψάσκης έχει αναμφισβήτητα επιτελέσει έναν άθλο. Υπάρχουν βέβαια παραλείψεις και λάθη αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι η μετάφραση έγινε σε προ-ιντερνετική εποχή. Επίσης δεν πρέπει να χρησιμοποίησε τα διαφωτιστικά σχόλια του Don Gifford, απαραίτητα σε ένα κείμενο γεμάτο αναφορές. Ας έχουμε κατά νου ότι ο Οδυσσέας είναι ένα παλίμψηστο. Δυστυχώς, δεν είμαι τόσο καλός γνώστης της γλώσσας ώστε να διορθώσω με ασφάλεια τη μετάφρασή του. Μπορώ όμως να σχολιάσω κάποια αμφισβητούμενα σημεία της και να τα θέσω υπό συζήτηση. Ο Καψάσκης προσπάθησε να μείνει πιστός στο κείμενο βρίσκοντας αναλογίες στη γλώσσα μας, τουλάχιστον όπου ήταν δυνατόν. Θα μπορούσε να του προσάψει κανείς την υπερβολική επίδραση που άσκησε στην εργασία του η γαλλική μετάφραση, που μεταξύ άλλων τον οδήγησε να προσθέσει κάποιες λέξεις στο κείμενο ώστε να το κάνει πιο κατανοητό. Αυτό βέβαια θα μπορούσε να το είχε αποφύγει με τη χρήση κάποιων σχολίων στο τέλος του κειμένου. Χαρακτηριστική περίπτωση αναφέρω πιο κάτω στις σημειώσεις μου.

1. σελ. 25: "Διότι τούτο, ω φίλτατοι, είναι η αληθής Ευχαριστία..." Ο Μάλλιγκαν κρατώντας το κύπελλο με τη σαπουνάδα παρωδεί τη θεία λειτουργία με τη μετατροπή του οίνου σε αίμα του Χριστού. Στα αγγλικά: "For this, O dearly beloved, is the genuine Christine..." Εδώ ο βλάσφημος Μάλλιγκαν χρησιμοποιεί το θηλυκό Χριστίνα! Ο Άρης Μαραγκόπουλος μεταφράζει: "Διότι τούτο, ω ερασμίως ηρασθέντες, είναι η πάναγνη Χριστίνα...". Ο Καψάσκης ακολούθησε την επιλογή του Γάλλου μεταφραστή. Επίσης, δύο γραμμές πιο κάτω ο θεομπαίχτης διαπιστώνει στο κύπελλο ένα πρόβλημα με τα "λευκά αιμοσφαίρια" (a little trouble about those white corpuscles) που παραδόξως στη μετάφραση γίνονται απλά "αιμοσφαίρια" απαλείφοντας το πρόβλημα!

2. σελ. 38: "Δαγκωματιά του εσώτερου" (Agenbite of inwit). Ο Μαραγκόπουλος το μεταφράζει: "Ηλικίης δήγματα του ενδομύχου". Ουσιαστικά πρόκειται για τις τύψεις. Η λέξη είναι μεσαιωνική και προέρχεται από τον τίτλο ενός εγχειριδίου του 1340, το οποίο περιείχε μια λίστα με αρετές και αμαρτίες με ιεραρχική σειρά. Θα μπορούσαμε να το μεταφράσουμε κι ως "δαγκωματιές της ψυχής".

3. σελ. 39, στη μέση περίπου: "Ο αμφιταλαντευόμενος Μαλαχίας" (Mercurial Malachi). Γιατί όχι "Ο Ερμαίος Μαλαχίας"; Δεν μπορώ να συμφωνήσω με την μεταφραστική του επιλογή και μάλιστα σε ένα κείμενο που βρίθει ομηρικών παραπομπών. Μάλλον δε θέλησε να προκρίνει μια τόσο κραυγαλέα αναφορά αλλά με το "αμφιταλαντευόμενος" κάθε ομηρικό ίχνος χάνεται χωρίς ν' αφήσει τον παραμικρό υπαινιγμό. Εδώ φαίνεται πόσο απαραίτητες είναι οι σημειώσεις του μεταφραστή. Μάλαχι είναι το άλλο μικρό όνομα του Μάλλιγκαν και στα εβραϊκά σημαίνει μαντατοφόρος. Σύμφωνα βέβαια με το λεξικό mercurial σημαίνει και: ζωηρός, σβέλτος, ετοιμόλογος, άστατος.

4. σελ. 43, σειρά 6-8. Να διορθωθεί ως εξής:

Μια παλαβιάρα βασίλισσα, γριά και ζηλιάρα. Πέσε στα γόνατα μπροστά μου. (εσωτ. μονόλογος του Στήβεν)

- Υπάρχει κι ένας τρίτος που με χρειάζεται για παράξενα θελήματα, είπε ο Στήβεν.

Στο βιβλίο ο εσωτερικός μονόλογος του Στήβεν γίνεται ένα με τα λεγόμενά του (σα να τα λέει όλα αυτά στον Χέηνς) χωρίς στο τέλος να υπάρχει η φράση: είπε ο Στήβεν. Αδύνατον φυσικά να απευθύνεται με αυτό τον τρόπο στον Χέηνς. Εδώ είτε πρόκειται για εκτεταμένο τυπογραφικό λάθος είτε υπήρχε το πρόβλημα στην αμερικανική έκδοση που χρησιμοποίησε ο Καψάσκης .

"Την παρατηρούσε καθώς γέμισε πρώτα το δοχείο που είχε για μέτρημα κι ύστερα έχυσε στην κανάτα πλούσιο άσπιλο γάλα, όχι το δικό της. Γέρικα ζαρωμένα βυζιά. Ξανάχυσε άλλο τόσο και λίγο ακόμα. Γερασμένη και μυστική είχε μπει από έναν πρωινό κόσμο, πιθανόν ένας μαντατοφόρος. Επαινούσε τις αρετές του γάλακτος καθώς το έχυνε. Το χάραμα συμμαζεμένη πλάι στην υπομονετική αγελάδα στο εύφορο λιβάδι, μια μάγισσα καθισμένη σ' ένα μανιτάρι, τα ζαρωμένα χέρια της βιαστικά πάνω στις ρώγες. Το δροσομέταξο κοπάδι έσκυβε πλάι της, σ' αυτήν που γνώριζε. Μεταξένιο κοπάδι και φτωχή γριά, ονομασίες δοσμένες σ' αλλοτινούς καιρούς. Μια περιπλανώμενη γριούλα, ταπεινή μορφή μιας αθάνατης υπηρέτριας του κατακτητή και του αμέριμνου διαφθορέα της, κερατοπουτάνα και των δύο, μαντατοφόρος μέσα από το μυστηριακό πρωινό. Για να υπηρετεί ή για να επιτιμά: ποιο από τα δυο εκείνος δεν γνώριζε να πει. Όμως δεν καταδεχόταν να ζητήσει την εύνοιά της".

Σημειώσεις: Οι περισσότερες εικόνες προέρχονται από την σπάνια έκδοση Arion Press (1988 σε 150 αντίτυπα) εικονογραφημένη από τον Robert Motherwell. Εξαιρείται η προτελευταία, που είναι από την εικονογραφημένη από τον Mimmo Paladino έκδοση της Folio Society (2004 σε 1650 αντίτυπα). Στη δεύτερη φωτογραφία είναι ο πύργος Μαρτέλο στο Δουβλίνο, σήμερα μουσείο Τζέημς Τζόυς. Στην τελευταία εικόνα είναι λεπτομέρεια από πίνακα του Tiepolo με τίτλο "Τηλέμαχος και Μέντης" (1730). Απαραίτητο, κατά τη γνώμη μου, βοήθημα στον Οδυσσέα είναι ο Οδηγός Ανάγνωσης του Άρη Μαραγκόπουλου (εκδ. Τόπος) στο οποίο μεταφράζονται και μικρά κομμάτια του βιβλίου (από κει και τα αποσπάσματα με μπλε χαρακτήρες). Στο τελευταίο απόσπασμα έχω κάνει κάποιες μικροεπεμβάσεις. Για παράδειγμα ο Καψάσκης μεταφράζει σε ενα σημείο: "μια μάγισσα καθισμένη σ' ένα σκαμνί, ίδιο με μανιτάρι". Tο κείμενο όμως δεν αναφέρει σκαμνί αλλά δηλητηριώδες μανιτάρι χρησιμοποιώντας μια λέξη που εμπεριέχει το σκαμνί (toadstool) κι ο μεταφραστής το απέδωσε τελικά κάνοντας... επεξήγηση. Έχασε όμως σε δύναμη η εικόνα της μάγισσας που κάθεται σε ένα πορφυρό(;) δηλητηριώδες μανιτάρι. Εννοείται πως με αυτά τα μεταφραστικά σχόλια δεν εξαντλώ τα σημεία του κειμένου για τα οποία έχω διαφορετική άποψη. Πρόκειται για μια επιλογή. Με την ευκαιρία, να ευχηθώ από εδώ στον φίλο, Ίκαρο Μπαμπασάκη, που σκοπεύει να διαβάσει ολόκληρο τον Οδυσσέα μέσα σε 24 ώρες (στη Θεσσαλονίκη στο μπαρ Manifesto στις 2 Φλεβάρη): "Καλό κουράγιο"!

Κι ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι

2012-01-18T01:13:00.016+02:00

Τζον Λε Καρέ, εκδ. Καστανιώτης, μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος.
John Le Carré: Tinker, Tailor, Soldier, Spy. Folio Society, 2009.

"Ο κύριος Τζορτζ Σμάιλι δεν είχε τα φυσικά προσόντα για να τριγυρνά βιαστικός μέσα στη βροχή και μάλιστα τα άγρια μεσάνυχτα. Μικρόσωμος, κοντόχοντρος και μεσήλικας και βάλε, στην όψη ήταν ένας από τους ταπεινούς του Λονδίνου που δεν θα κληρονομήσουν τη γη. Τα πόδια του ήταν κοντά, η περπατησιά του μόνο σβέλτη δεν ήταν και τα ρούχα του ήταν ακριβά, δεν του ταίριαζαν καλά κι ήταν μουσκίδι. Το πανωφόρι του, που απέπνεε μια αμυδρή αίσθηση χηρείας, είχε αυτή τη μαύρη αραιή ύφανση τη σχεδιασμένη να συγκρατεί την υγρασία... Από ματαιοδοξία δεν φορούσε καπέλο, πιστεύοντας ορθά ότι τα καπέλα τον έκαναν να δείχνει γελοίος..."

Ο Τζωρτζ Σμάιλι κάθε άλλο παρά κατάσκοπο θυμίζει. Κι όμως, στις μέρες της δόξας του, ήταν το δεξί χέρι του Ελέγχου, του αρχηγού του Σέρκους (κωδική ονομασία για τη βρετανική αντικατασκοπεία). Εξαναγκασμένος πια σε πρόωρη συνταξιοδότηση, σέρνει τη θλιβερή του παρουσία στους δρόμους του υγρού Λονδίνου μέχρι που η υπηρεσία τον καλεί πάλι πίσω για να ξετρυπώσει έναν διπλό πράκτορα, που δρα εδώ και δεκαετίες στα υψηλά κλιμάκια του Σέρκους. Και ο Σμάιλι θα βρεθεί μπλεγμένος σε ένα λαβύρινθο, όπου όμως οι κινήσεις γίνονται βάσει αυστηρών, σχεδόν σκακιστικών, κανόνων. Σύντομα θα έλθει αντιμέτωπος με παλιούς εχθρούς, καταχωνιασμένα ανεξιχνίαστα μυστήρια, ακόμα και με τον ίδιο του τον απωθημένο εαυτό.

Ο "Γανωτής, ράφτης, στρατιώτης, κατάσκοπος", όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος του έργου ή "Κι ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι", όπως είναι ο τίτλος του στα ελληνικά, είναι ένα συναρπαστικό κατασκοπικό μυθιστόρημα αντάξιο της φήμης του συγγραφέα του. Από την πρώτη κιόλας σελίδα ο Λε Καρέ μάς εισάγει σ' έναν κόσμο διαφορετικό, που τον δημιουργεί από την αρχή ψηφίδα ψηφίδα... Έναν κόσμο συνωμοσίας, κωδικοποιημένων συμπεριφορών, που χρησιμοποιεί τους δικούς του γλωσσικούς κώδικες και που η ιδιότυπη γραφειοκρατία του δείχνει να εξασφαλίζει τη στεγανή και αποτελεσματική λειτουργία του. Εκεί, ο μεθοδικός κι υπομονετικός Σμάιλι θα κινηθεί "σαν σαύρα" και θα ολοκληρώσει μετά από περίπλοκους χειρισμούς το παζλ που θα αποκαλύψει την εικόνα του "τυφλοπόντικα".

Τι είναι αυτό που κάνει τα ψυχροπολεμικά κατασκοπικά μυθιστορήματα του Λε Καρέ να ξεχωρίζουν από ένα σωρό άλλα της εποχής εκείνης; Τι περισσότερο έχει από τα κατασκοπικά του Τζαίημς Τσαίηζ με τον Μαρκ Γκέρλαντ, που διάβαζα κάποτε μετά μανίας στα βιπεράκια των 14 δραχμών, μεταφρασμένα από την Τασσώ Καββαδία; Τι περισσότερο από τα SAS του Ζεράρ ντε Βιλλιέ με τον Μάλκο Λίνγκε ή του Φλέμινγκ με τον Τζέημς Μποντ (που συνεχίζω να βλέπω τις ταινίες του); Καταρχήν η ερώτηση δεν έχει τεθεί σωστά. Δεν πρόκειται για κάτι περισσότερο ή λιγότερο, πρόκειται για κάτι εντελώς διαφορετικό! Υπήρχε μια εποχή που περιφρονούσα τα έργα του πρώην πράκτορα της βρετανικής αντικατασκοπείας. Μόλις όμως είδα την εξαιρετική ταινία τού Μάρτιν Ριτ: "Ο κατάσκοπος που γύρισε απ' το κρύο" (1965) με τον Ρίτσαρντ Μπάρτον και διάβασα κάποια βιβλία του (σε μετριότατες μεταφράσεις των εκδόσεων BELL) διαπίστωσα την πλάνη μου. Αλλά ας επανέλθω στο βιβλίο εστιάζοντας σε τρία χαρακτηριστικά του που, μεταξύ άλλων, το κάνουν να ξεχωρίζει:

1. Εδώ δεν πρωταγωνιστεί ο σούπερ κατάσκοπος με τις υπερφυσικές ικανότητες που καταφέρνει να κατακτά οποιαδήποτε γυναίκα θελήσει... Αν κάτι τον κάνει να ξεχωρίζει είναι η οξυδέρκεια, η επιμονή και η ολόψυχη αφοσίωση στο στόχο του. Η θητεία του συγγραφέα στην Ιντέλιτζενς Σέρβις (αναγκάστηκε να αποχωρήσει όταν ο πραγματικός "τυφλοπόντικας" τον "έκαψε" ) τον βοήθησε αναμφίβολα να μας δώσει ένα αληθοφανές κατασκοπικό μυθιστόρημα.

2. Δεν υπάρχουν καλά και κακά στρατόπεδα ούτε καλοί και κακοί. Όλοι λειτουργούν σαν πιόνια σε μια σκακιέρα που δεν ορίζουν και αποδεικνύονται τελικά θύματα της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και των προσωπικών τους ψευδαισθήσεων. Στο τέλος του έργου ο προδότης αποκαλύπτεται αλλά όλοι αισθάνονται και συμπεριφέρονται σαν ηττημένοι! Η προδοσία σαν επιδημία έχει διαποτίσει τους πάντες και τα πάντα: Ο Σμάιλι προδομένος από το φίλο, τους συναδέλφους κι από την όμορφη γυναίκα του, που συστηματικά τον απατούσε. Οι πράκτορες που προδίδονται αλλά και προδίδουν είτε τους συναδέλφους τους είτε το κράτος που υπηρετούν, ανάλογα με τα συμφέροντά, τα συναισθήματά τους και τα πιστεύω τους. Ακόμα κι ο διαβόητος διπλός πράκτορας... ένας προδότης που αναπόφευκτα θα προδοθεί κάποια στιγμή από την ιδεολογία που τόσο ριψοκίνδυνα υπηρέτησε.

3. Η γραφή του Λε Καρέ είναι μοναδική στο να αποδίδει το κλίμα της ψυχροπολεμικής εποχής. Λαβυρινθώδης, σκοτεινή, ειρωνική, πολύπλοκη. Γεμάτη συνθηματικές ονομασίες ενώ συχνά αφήνει κενά με αποτέλεσμα κι ο αναγνώστης, μαζί με τον πρωταγωνιστή, να πασχίζει να συμπληρώσει το παζλ... της αφήγησης. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδύεται με τρόπο φυσικό, θα 'λεγε κανείς, το γκρίζο και υγρό Λονδίνο. Κι αυτό είναι ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα του Βρετανού δημιουργού. Δυστυχώς η μετάφραση, που ωστόσο δεν έχει παρά ελάχιστα λάθη, δεν καταφέρνει να αποδώσει αυτή τη μοναδικότητα του ύφους του.

"Τις επόμενες δύο ημέρες ο Τζορτζ Σμάιλι ζούσε σε κατάσταση λήθης. Για τους γείτονές του, όποτε τον πρόσεχαν, έμοιαζε να έχει βυθιστεί σε μια θλίψη που τον κατέτρωγε. Σηκωνόταν αργά και περιφερόταν στο σπίτι με τη ρόμπα του, καθαρίζοντας πράγματα, ξεσκονίζοντας, μαγειρεύοντας για τον εαυτό του φαΐ χωρίς να το τρώει. Το απόγευμα, ενάντια στους "τοπικούς νόμους", άναβε φωτιά και καθισμένος μπροστά της διάβαζε κάποιον από τους Γερμανούς ποιητές του ή έγραφε γράμματα στην Ανν, που σπάνια τα ολοκλήρωνε και ποτέ δεν τα ταχυδρομούσε. Όταν το τηλέφωνο χτυπούσε, έσπευδε να απαντήσει κι απογοητευόταν. Έξω από το παράθυρο η κακοκαιρία εξακολουθούσε και οι ελάχιστοι περαστικοί, που ο Σμάιλι δεν έπαυε να τους περιεργάζεται, ήταν μαζεμένοι αποπνέοντας μια βαλκάνια δυστυχία..."

Σημειώσεις: Το βιβλίο το διάβασα παράλληλα με το αγγλικό πρωτότυπο από την εικονογράφηση του οποίου είναι η πρώτη εικόνα (έργο του Tim Laing). Εννοείται, βέβαια, πως το επίπεδο της ελληνικής μετάφρασης δεν έχει καμία σχέση με τις παλαιότερες, συνήθως κακές, μεταφράσεις έργων του συγγραφέα από εκδόσεις τσέπης. Στις επόμενες εικόνες φαίνεται η αγγλική έκδοση της Folio Society και η ελληνική του Καστανιώτη. Στη συνέχεια, ο έξοχος σερ Άλεκ Γκίνες, ως Σμάιλι στην τηλεταινία του BBC. Από κάτω μια νεανική φωτογραφία του συγγραφέα. Ακολουθεί η φωτογραφία του Κιμ Φίλμπι (μαζί με το ρώσικο γραμματόσημο που τον απεικονίζει), του πραγματικού τυφλοπόντικα, που η αποκάλυψή του είχε συγκλονίσει όλες τις μυστικές υπηρεσίες της εποχής. Εξαιτίας του τερματίστηκε το 1964 η καριέρα του Λε Καρέ στην Μ16 και σ' αυτόν αναφέρεται το βιβλίο. Στην τελευταία φωτογραφία ο Γκάρι Όλντμαν, ως Σμάιλι, στην ταινία του Τόμας Άλφρεντσον, που αναμένεται να παιχτεί προσεχώς στους κινηματογράφους. Να προσθέσω ότι είμαι λάτρης παλαιών βρετανικών κατασκοπικών σήριαλ ("Οι Εκδικητές" με τον Πάτρικ Μακνή,ο εξαιρετικός "Ριψοκίνδυνος άνθρωπος" με τον Πάτρικ Μακγκούαν αλλά κι άλλα) όπως και καλών ταινιών κατασκοπείας. (7/10)

Η εποχή του Κεφαλαίου (1848-1875)

2012-01-06T23:09:00.004+02:00

Έρικ Χόμπσμπάουμ, εκδ. ΜΙΕΤ, μτφ. Δημοσθένης Κούρτοβικ.

"Η Ιστορία είναι ένας εφιάλτης απ' όπου προσπαθώ να ξυπνήσω"

Τζέημς Τζόυς

Για μια ακόμα φορά θα επανέλθω στον αγαπημένο μου Χόμπσμπάουμ. Ο δεύτερος τόμος της περίφημης τετραλογίας του είναι ένα από τα συγκλονιστικότερα βιβλία ιστορίας που έχω ποτέ διαβάσει! Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο απαράμιλλο ύφος αφήγησης, χαρακτηριστικό της χομπσμπαουμικής γραφής, αλλά στο ότι η παγκοσμιοποίηση, τα δεινά της οποίας βιώνουμε σήμερα, ξεκίνησε ακριβώς εκείνη την εποχή 1848-1875. Σύμφωνα με τον συγγραφέα το καθήκον του ιστορικού δεν είναι μόνο να αποκαλύψει το παρελθόν αλλά να το εξηγήσει και στη συνέχεια να το συνδέσει με το παρόν. Η ιστορία είναι ένα συσσωρευτικό, συλλογικό εγχείρημα που στόχος του είναι να φέρει στο φως τους τρόπους και τους μηχανισμούς με τους οποίους μεταμορφώθηκε ο κόσμος μας. Δυστυχώς τελειώνοντας το βιβλίο ένιωσα έντονα την απογοήτευση του Χέγκελ που στη Φιλοσοφία της Ιστορίας έγραψε: "αυτό που διδάσκει η εμπειρία και η ιστορία είναι ότι οι λαοί και οι κυβερνήσεις δε διδάχτηκαν ποτέ το παραμικρό από την ιστορία και ποτέ δεν έπραξαν σύμφωνα με τα διδάγματα που θα μπορούσαν να έχουν δεχτεί απ' αυτήν".

Από το 1848 έως το 1875 συνέβησαν σχεδόν τα πάντα... επαναστάσεις και εξεγέρσεις, στρατιωτικές επεμβάσεις και πολύνεκροι πόλεμοι, τεχνολογικά θαύματα αλλά το σημαντικότερο όλων είναι ότι τέθηκαν οι βάσεις της παγκοσμιοποίησης με την εξάπλωση της καπιταλιστικής οικονομίας σε ολόκληρο τον κόσμο.

Θα σταθώ επιγραμματικά σε μερικά σημεία του βιβλίου που με εντυπωσίασαν:

1. Η πρώτη παγκόσμια οικονομική κρίση άρχισε το 1857 με την κατάρρευση μιας τράπεζας στην Νέα Υόρκη. Από κει πέρασε στη Βρετανία, από εκεί στη βόρεια Γερμανία, από εκεί στη Σκανδιναβία, για να επιστρέψει στο Αμβούργο αφήνοντας πίσω της ένα κύμα χρεωκοπιών και ανεργίας, που στο μεταξύ αυλάκωνε του ωκεανούς τραβώντας προς τη Νότια Αμερική. Η δεύτερη ύφεση ξεκίνησε το 1873 στη Βιένη, εξαπλώθηκε κατά την αντίθετη φορά και είχε πολύ βαθύτερες και μακροπρόθεσμες συνέπειες.

2. Ο τρόπος με τον οποίο το κύμα των επαναστάσεων του 1848 σάρωσε όλη σχεδόν την Ευρώπη.
"Το 1848 εμφανίζεται ως η μόνη επανάσταση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία που συνδυάζει τις μεγαλύτερες υποσχέσεις, τη μεγαλύτερη εξάπλωση και την αμεσότερη αρχική επιτυχία με την πιο ολοκληρωτική και γρήγορη αποτυχία... Ένα μεγάλο κύμα που σηκώθηκε κι έσπασε, χωρίς να αφήσει πίσω του πολλά πράγματα έξω από μύθους και υποσχέσεις".

Ωστόσο, το 1848 σημάδεψε το τέλος της παραδοσιακής πολιτικής, των "ελέω Θεού" μοναρχιών. Επίσης στο εξής οι υπέρμαχοι της κοινωνικής ευταξίας έπρεπε να μάθουν πώς να πολιτεύονται στο όνομα του λαού και ότι χρειάζονταν μέσα ικανά να επηρεάζουν την κοινή γνώμη. O Όττο φον Βίσμαρκ (1815-1898) ήταν ο ηγέτης που εφάρμοσε με τον ευφυέστερο τρόπο τα διδάγματα αυτά στην πολιτική σκηνή.

3. Το πώς ο σιδηρόδρομος, ο τηλέγραφος και το ατμόπλοιο επηρέασαν την πορεία του κόσμου μας. Στο κεφάλαιο: "Η ενοποίηση του κόσμου" διάβαζα σχεδόν με κομμένη ανάσα την εξάπλωση αυτών των εφευρέσεων σε όλες τις ηπείρους. Το 1848 ο Φιλέας Φογκ, σύμφωνα με ακριβείς υπολογισμούς, θα χρειαζόταν έντεκα μήνες για το γύρο του κόσμου ενώ το 1872 ογδόντα ημέρες θα ήταν υπεραρκετές!

4. Ο τρόπος με τον οποίο ανοίχτηκαν οι αγορές της ερμητικά κλειστής Ιαπωνίας στη Δύση για να γίνουν στη συνέχεια οι Ιάπωνες "βασιλικότεροι του βασιλέως". Η αρχή βέβαια έγινε, ως συνήθως, με στρατιωτική επέμβαση. Το 1862 οι Βρετανοί πρώτοι και αργότερα οι ενωμένες δυτικές δυνάμεις τούς βομβάρδισαν με τη συνηθισμένη ελαφρότητα και ατιμωρησία: η πόλη της Καγκοσίμα δέχτηκε επίθεση ως αντίποινα για το φόνο ενός μόνον Άγγλου... Ο Χόμπσμπάουμ αναλύει με εξαίρετο τρόπο αυτό, που μερικές δεκαετίες αργότερα αποτέλεσε το λεγόμενο ιαπωνικό θαύμα.

5. Η μεγαλύτερη επανάσταση της περιόδου που εξετάζεται, άγνωστη στους περισσότερους, είναι η επανάσταση των Ταϊπίνγκ στην Κίνα (1850-1866). Περίπου 20 εκατομμύρια Κινέζοι έχασαν τη ζωή τους στη διάρκειά της. Οι Ταϊπίνγκ, που τους στήριζαν οι λαϊκές μάζες και εμφορούνταν από ταοϊκές, βουδιστικές και χριστιανικές ιδέες για ισότητα, κατάργησαν την ατομική ιδιοκτησία (η γη μοιραζόταν μόνο για χρήση κι όχι για κυριότητα), καθιέρωσαν την ισότητα των δύο φύλων, απαγόρευσαν τον καπνό, το όπιο και το οινόπνευμα και μείωσαν τους φόρους. Μια επανάσταση που τελικά πνίγηκε στο αίμα.

6. Στην Ευρώπη, λίγα χρόνια αργότερα, είχαμε την παρισινή Κομούνα του 1871. Ήταν σημαντική περισσότερο ως σύμβολο παρά ως γεγονός. Υπήρξε εντυπωσιακή, ηρωική και τραγική, αλλά, σύμφωνα με τη γυμνή γλώσσα των γεγονότων, ήταν μια βραχύβια, θνησιγενής κυβέρνηση εργατών σε μία μόνο πόλη. Το κύριο επίτευγμά της ήταν ότι μπόρεσε όντως να γίνει κυβέρνηση, έστω κι αν κράτησε λιγότερο από δύο μήνες. Αν δεν απείλησε σοβαρά το αστικό καθεστώς, η ύπαρξή της και μόνο το έκανε να αλαφιάσει.

5. Αναμφίβολα το πιο ωραίο κεφάλαιο του βιβλίο είναι "Ο κόσμος του Αστού". Ο συγγραφέας αναλύει με γλαφυρότητα την αστική κοινωνία που έφτασε στο απόγειο της ακμής της στο τρίτο τέταρτο του 19ου αιώνα. Αρχίζει την ανάλυσή του από τα ρούχα που φορούσαν τα μέλη της και τους εσωτερικούς χώρους όπου ζούσαν για να φτάσει στην υποκρισία του τρόπου ζωής τους, η οποία προερχόταν από το δυϊσμό ύλης και πνεύματος που τον χαρακτήριζε. Υποκρισία, που γινόταν ολοφάνερη στο θέμα του σεξ.

"Η οικογενειακή εστία ήταν για τον αστό η πεμπτουσία του κόσμου του, γιατί εκεί, και μόνον εκεί, τα προβλήματα και οι αντιθέσεις της κοινωνίας του μπορούσαν να ξεχαστούν ή να καταργηθούν τεχνητά. Εκεί, και μόνον εκεί, η αστική και ακόμα περισσότερο η μικροαστική οικογένεια μπορούσαν να διατηρήσουν την ψευδαίσθηση μιας αρμονικής, ιεραρχικά οργανωμένης, ευτυχισμένης ζωής, περιτριγυριμένες από τα αντικείμενα που την εγγυώνταν και την εξεικόνιζαν. Μιας ονειρεμένης ζωής, με υπέρτατη έκφρασή της το οικογενειακό τελετουργικό που καλλιεργήθηκε συστηματικά γι' αυτόν ακριβώς το σκοπό: τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Το χριστουγεννιάτικο δείπνο (που εξυμνήθηκε από τον Ντίκενς), το χριστουγεννιάτικο δέντρο (που επινοήθηκε στη Γερμανία αλλά εγκλιματίστηκε γρήγορα στην Αγγλία χάρη στη βασιλική προστασία), τα χριστουγεννιάτικα άσματα -με γνωστότερο το γερμανικό "Άγια Νύχτα"- που συμβόλιζαν ταυτόχρονα την ψυχρότητα του έξω κόσμου, τη θαλπωρή του οικογενειακού κύκλου και την αντίθεση ανάμεσα σ' αυτά τα δύο".

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του φτάνει μεταξύ άλλων και σε ένα από τα κύρια γνωρίσματα της αστικής τάξης που μέχρι και στις μέρες μας καλά κρατεί...

"Το κύριο γνώρισμα ως τάξης ήταν ότι αποτελούσε ένα σώμα ατόμων με δύναμη και επιρροή, ανεξάρτητη από τη δύναμη και την επιρροή που εξασφάλιζαν η καταγωγή και η νομική θέση. Για να ανήκει κάποιος σ' αυτήν έπρεπε να είναι ένας άνθρωπος που μετρούσε ως άτομο, χάρη στα πλούτη, την ικανότητά του να διαφεντεύει άλλους ή να τους επηρεάζει με άλλον τρόπο... Η κλασική διέξοδος για τον αστό που είχε σκοτούρες ή παράπονα ήταν να ασκεί ή να επιζητεί προσωπική επιρροή: να λέει δυο λόγια στον δήμαρχο, στον βουλευτή, στον υπουργό, στον παλιό συμμαθητή ή συμφοιτητή του, στον συγγενή ή στην επαγγελματική του γνωριμία. Η αστική Ευρώπη ήταν γεμάτη ή γέμισε από λίγο πολύ άτυπα συστήματα προστασίας ή αμοιβαίας προώθησης, δίκτυα προσωπικών σχέσεων ή κλίκες ("φίλοι των φίλων")..."

"Η Εποχή του Κεφαλαίου" παρά τις διάσπαρτες σκοτεινές σελίδες της αποπνέει μια αισιοδοξία για την πορεία της ανθρωπότητας. Μια αισιοδοξία που στα όψιμα έργα τού υπέργηρου ιστορικού μετατράπηκε, δυστυχώς, σε απαισιοδοξία...

Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι: έργο του Alphonse de Neuville με θέμα τον Γαλλοπρωσικό πόλεμο, γελοιογραφία εποχής που δείχνει τον Πρώσσο ηγέτη Βίσμαρκ να ισορροπεί στην τραμπάλα της ευρωπαϊκής πολιτικής, εικόνα του Μεγάλου Ανατολικού (Great Eastern) του μεγαλύτερου πλοίου του κόσμου, που κατάφερε, το 1865, να εγκαταστήσει τηλεγραφικό καλώδιο στον βόρειο Ατλαντικό. Στη συνέχεια, πίνακας του Maximilien Luce για την παρισινή Κομούνα, πιο κάτω έργο του Eastman Johnson: Family Brown (1869). Το μότο του Τζόυς είναι από το δεύτερο κεφάλαιο του "Οδυσσέα", που διαβάζω μεθοδικά εδώ και ένα μήνα.

Καλή χρονιά !

2012-01-01T20:14:00.002+02:00

Δεν υπάρχουν διέξοδοι για να επιλέξει κανείς. Η διέξοδος είναι κάτι που το επινοείς. Και καθένας, όταν επινοεί τη διέξοδό του, επινοεί τον εαυτό του. Ο άνθρωπος είναι κάτι που επινοείται κάθε μέρα.

Ζαν Πωλ Σαρτρ

Σημειώσεις: Το σχέδιο είναι του Paolo Ghezzi, ο οποίος έχει εικονογραφήσει θαυμάσια δύο βιβλιαράκια του Φερνάντο Πεσσόα για τις εκδόσεις Νεφέλη (Ο Οδοιπόρος & Η ώρα του διαβόλου). Το απόσπασμα του Σαρτρ είναι από το δοκίμιο: Τι είναι η λογοτεχνία; (εκδ. Μεταίχμιο σε μετάφραση Ευγενίας Τσελέντη).

Το Αξολότλ και άλλα διηγήματα

2011-12-31T02:49:00.005+02:00

Χούλιο Κορτάσαρ, εκδ. Πάπυρος, μτφ. Ισμήνη Κανσή.

Το "Αξολότλ και άλλα διηγήματα" είναι μια ανθολογία διηγημάτων του Χούλιο Κορτάσαρ (1914-1984), που δημοσιεύτηκαν σε διάφορες συλλογές του μεταξύ 1951 και 1982. Με την ανθολογία αυτή μπήκα στο ιδιόμορφο κορτασαριανό σύμπαν. Ο Αργεντίνος συγγραφέας υπηρετεί τη φανταστική λογοτεχνία με το δικό του μοναδικό τρόπο. Τα όρια μεταξύ αυτού που ονομάζουμε "φανταστικό" και της πραγματικότητας συγχέονται στις ιστορίες του σε τέτοιο βαθμό που τελειώνοντας την ανάγνωση αισθάνεσαι αμηχανία... Ποιο είναι το πραγματικό και ποιο το φανταστικό;

Στο διήγημα "Τη νύχτα, ανάσκελα" ένας τραυματισμένος από ατύχημα οδηγός μοτοσυκλέτας ονειρεύεται ότι είναι Ινδιάνος που τον κυνηγούν οι Αζτέκοι για να τον θυσιάσουν... στο τέλος συνειδητοποιούμε ότι ο Ινδιάνος είναι αυτός που ονειρεύεται κι έτσι το όνειρο γίνεται πραγματικότητα και η πραγματικότητα όνειρο!

Στο "Σπίτι", δύο αδέλφια επαναλαμβάνουν καθημερινά τις ίδιες ανιαρές δουλειές του σπιτιού με αφοσίωση. Σταδιακά, κι ενώ έχουμε εξοικειωθεί με την καθημερινότητά τους, με ακατανόητο κι αινιγματικό τρόπο, κάποιοι αόρατοι και άγνωστοι καταληψίες καταλαμβάνουν το ένα μετά το άλλο τα δωμάτια του παλιού σπιτιού εκτοπίζοντας τους κατοίκους του... Κάπως έτσι εισβάλλει και το φανταστικό στις ιστορίες του Κορτάσαρ. Το επίτευγμά του είναι η τέλεια ισορροπία ανάμεσα στα στοιχεία του φανταστικού και της μονότονης πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Τα διηγήματά του πατάνε στέρεα στον κόσμο μας ως τη στιγμή που ένα κατάλληλο άγγιγμα θα δημιουργήσει μια ρωγμή. Δε θα τον ανατρέψει αλλά θα αμφισβητήσει τη στερεότητά του, θα μας αποκαλύψει άλλες όψεις του και θα μας δείξει κι άλλους τρόπους να τον αντιλαμβανόμαστε.

Μπορεί η δομή των ιστοριών του να είναι πολύπλοκη αλλά ο λόγος του είναι απλός σχεδόν προφορικός, που συνεπαίρνει και αγκαλιάζει τον αναγνώστη για να τον αφήσει την κατάλληλη στιγμή ολόγυμνο και μόνο. Λόγος διφορούμενος, όπου είναι απαραίτητο, γεμάτος τρυφερότητα για τους ανθρώπους αλλά και ειρωνεία για τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την καθημερινότητά μας.
Όλα τα διηγήματα είναι αξιόλογα. Μερικά όμως ξεχωρίζουν ως εξαιρετικά ίσως και αριστουργηματικά: Η υγεία των αρρώστων, Η δεσποινίς Κόρα, τα Γράμματα της μαμάς, Το τέλος του παιχνιδιού, η Ακατάλληλη ώρα και το Κείμενο σε σημειωματάριο.

Σημειώσεις: Στη φωτογραφία πάνω δεξιά είναι ένα Αξολότλ, είδος γυρίνου. Το ομώνυμο διήγημα, περιέργως, είναι το μόνο στο οποίο το φανταστικό εισάγεται εξαρχής. Στην παρακάτω εικόνα φαίνεται το σχεδιάγραμμα του "Σπιτιού", που προέρχεται από την ιδιόμορφα εικονογραφημένη, από τον Juan Fresan, έκδοση του 1969, όπου το κείμενο εγκαταλείπει σταδιακά τα δωμάτια του σπιτιού. (8/10)

Έρωτας 77

2011-12-29T19:02:00.005+02:00

Και μετά, αφού κάνουν όλα όσα κάνουν, σηκώνονται, πλένονται, πουδράρονται, αρωματίζονται, χτενίζονται, ντύνονται και, έτσι, σταδιακά, γίνονται ξανά αυτό που δεν είναι.

Χούλιο Κορτάσαρ

Σημείωση: Το εικαστικό, που συνοδεύει το μικροδιήγημα του Κορτάσαρ: Amor 77 από τη συλλογή: Un tal Lucas (1979), είναι έργο του Λεονάρντο Κρεμονίνι.

Αργύρης Χιόνης (1943 - 25/12/2011)

2011-12-26T17:49:00.008+02:00

Συμπληγάδες νύχτες

και μόνος στα κουπιά

Η ποίηση ήταν γι αυτόν

ό,τι για τον Περσέα ο καθρέφτης.

Mόνο μέσ' απ' αυτήν μπορούσε να κοιτάζει

τη φρικτή πραγματικότητα.

"Αφού ποτέ δεν υπήρξε κι ούτε θα υπάρξει ποίημα ωραίο ως δέντρο, γιατί αιώνες τώρα, γράφουμε ποιήματα, κήπους φανταστικούς δημιουργούμε, δίχως καρπούς και δίχως κελαηδίσματα, και δε φυτεύουμε ένα δέντρο ο καθένας, να μεγαλώσει, να φουντώσει, να καθόμαστε τα καλοκαίρια κάτω από τον ίσκιο του, γλυκό κρασί να πίνουμε με φίλους και γειτόνους;"

Σκέψεις που κάνει ενώ εκπονεί το τελευταίο ποίημά του, ποίημα τόσο αδύναμο και αναιμικό που δεν μπορεί ούτ' ένα σπίνο να σηκώσει στα κλαδιά του, ούτ' ένα μυρμηγκάκι να φιλοξενήσει στη σκιά του.

Μόνο η σιωπή, η απόλυτη σιωπή προσφέρεται για τη χαμηλόφωνη συνομιλία των πραγμάτων που, κάτω από άλλες, ηχηρές συνθήκες, ούτ' ένα νεύμα δεν μπορούν να ανταλλάξουν, γιατ΄είν' ευαίσθητα τα πράγματα στον ήχο και δεν αποκαλύπτουν την ψυχή τους εν μέσω οιουδήποτε θορύβου.

Σφαλνά τις πόρτες, τα παράθυρα, τα μάτια, εξώνει από το χώρο ήχο και φως. Ακίνητος, σε μια γωνιά, και σιωπηλός, γίνεται κοινωνός των μυστικών τους, γίνεται κι αυτός πράγμα δικό τους... καλόγερος με λίγα ρούχα κρεμασμένα πάνω του.

Κολυμβητής μεγάλων αποστάσεων μέσα σ' ένα πηγάδι.

Τράβηξε ίσια, ως τον ορίζοντα. Ύστερα, έκανε δεξιά και χάθηκε.

Σημειώσεις: Η ανάρτηση γίνεται εις μνήμην του Αργύρη Χιόνη (στη φωτό), που υπήρξε ένας από τους πιο αγαπημένους μας ποιητές. Όσοι έχουν έρθει σπίτι μας, γνωρίζουν ότι μετά τους μεζέδες και την κρασοκατάνυξη ακολουθούσε πάντα η ανάγνωση... Μερικά από τα πιο αγαπημένα πεζά, που μου άρεσε να διαβάζω στους φίλους μας, ήταν "Οι χελώνες" και "Ο εσωφάγος" από την εξαιρετική συλλογή πεζών του Χιόνη "Όντα και μη όντα" (εκδ. Γαβριηλίδης). Δεν είχαμε τη ευκαιρία να τον γνωρίσουμε προσωπικά αλλά σήμερα νιώσαμε σα να χάσαμε κάποιον δικό μας. Τα παραπάνω ποιήματα είναι από τον "Ακίνητο δρομέα", εκδ. Νεφέλη (ίσως η ωραιότερη συλλογή του) εκτός από το πρώτο που είναι από το "Ό,τι περιγράφω με περιγράφει", εκδ. Γαβριηλίδης. Το εικαστικό είναι τοιχογραφία από την Πομπηία (Περσέας και Ανδρομέδα).

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

2011-12-17T15:34:00.009+02:00

Α. Νέοι θησαυροί

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι μέσα σε ένα δεκαήμερο και μάλιστα εν μέσω οικονομικής κρίσης κυκλοφόρησαν πέντε ογκόλιθοι της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο ένας μετά τον άλλον... Σήμερα επέστρεψα από τη Σαββατιάτική μου βιβλιότσαρκα με τον πέμπτο ανά χείρας: το "2666" του Ρομπέρτο Μπολάνιο, από τις εκδόσεις Άγρα!

Αγαπητέ μου Johnny, πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, διόλου ευκαταφρόνητου μεγέθους, 1.200 σελίδων, δεμένο και φιλοτεχνημένο με το γνωστό μεράκι της Άγρας. Μια ομορφιά... Αν θυμάμαι καλά, "μια υπόσχεση ευτυχίας" ήταν ο ορισμός του Σταντάλ για την ομορφιά. Σκέψου λοιπόν, σε πόσες αναγνωστώρες ενδεχόμενης ευτυχίας αναλογούν οι 1.200 σελίδες του "2666"!

Τέσσερις παθιασμένοι καθηγητές της γερμανικής φιλολογίας αναζητούν τα ίχνη του Πρώσου συγγραφέα Μπένο Φον Αρτσιμπόλντι. Την τελευταία φορά που έδωσε σημεία ζωής βρισκόταν στη Σάντα Τερέσα, μια πόλη της ερήμου στα σύνορα Μεξικού και ΗΠΑ όπου εκατοντάδες γυναίκες έχουν βρεθεί άγρια δολοφονημένες. Από την κατεστραμμένη Ευρώπη μέχρι την έρημο της Σονόρα στα σύνορα Μεξικού-Τέξας, που τη στοιχειώνουν οι άλυτοι φόνοι γυναικών, ο Μπολάνιο αφηγείται την ιστορία της ζωής του Χανς Ράιτερ, γεννημένου το 1920, που εξελίσσεται σε μεγάλο Γερμανό συγγραφέα με το ψευδώνυμο Αρτσιμπόλντι, και ταυτόχρονα καταγράφει με την ανατριχιαστική νηφαλιότητα αστυνομικής αναφοράς την αλυσίδα των φόνων (απομίμηση των δολοφονιών πού στοιχειώνουν την πραγματική Σιουδάδ Χουάρες στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού). Μέσα από πολυάριθμα γκροτέσκα πορτρέτα και φλερτάροντας με όλα τα λογοτεχνικά είδη, δημιουργείται μια εικόνα του εικοστού αιώνα με πινελιές από την Αποκάλυψη. Το λογοτεχνικό κληροδότημα του πρόωρα χαμένου Χιλιανού συγγραφέα είναι φιλόδοξο. Συνδέει το γκανγκστερικό μυθιστόρημα με το Bildungsroman, το βωντβίλ με την πολεμική μαρτυρία, την επιστημονική φαντασία με το ρεπορτάζ και ενσαρκώνει ό,τι πιο ουσιαστικό έχει η λογοτεχνία: την τόλμη να μιλά για τη φρίκη, το θάνατο, την απουσία νοήματος μα και τον έρωτα.

Το "2666" εκδόθηκε, από τον φίλο του Ιγνάσιο Ετσεβαρία, περίπου ένα χρόνο μετά το θάνατο του συγγραφέα και δεν θεωρείται εντελώς ολοκληρωμένο. Όσο για τον αινιγματικό τίτλο του δεν υπάρχει μέσα στο βιβλίο καμία σαφής ένδειξη αλλά όλα δείχνουν ότι πρόκειται για μια χρονολογία. Σε ένα προηγούμενο μυθιστόρημά του, το "Φυλαχτό" υπάρχει το παρακάτω απόσπασμα:

"... την ώρα εκείνη στη Ρεφόρμα φυσάει ένας νυχτερινός αέρας που γεμίζει όλη τη νύχτα, η λεωφόρος Ρεφόρμα μεταμορφώνεται σε διάφανο σωλήνα, σ' έναν πνεύμονα σφηνοειδή απ' όπου περνούν οι φανταστικές ανάσες της πόλης, και μετά αρχίσαμε να περπατάμε στη λεωφόρο Γκερέρο, εκείνοι λίγο πιο αργά απ' ότι πριν, η Γκερέρο την ώρα εκείνη μοιάζει κυρίως με νεκροταφείο, όχι όμως με ένα νεκροταφείο του 1974, ούτε ένα νεκροταφείο του 1968 ούτε ένα νεκροταφείο του 1975 (χρονολογία της αφήγησης) αλλά σ' ένα νεκροταφείο του 2666, ένα νεκροταφείο λησμονημένο κάτω από ένα βλέφαρο νεκρό ή αγέννητο, από τα απαθέστατα υγρά ενός ματιού που επειδή θέλει να ξεχάσει κάτι, καταλήγει να ξεχάσει τα πάντα".

Κάνοντας μια μικρή περιήγηση στο διαδίκτυο διαπίστωσα ότι πολλοί από τους εκδότες τού "2666" ανά τον κόσμο (λες κι ήταν συνεννοημένοι) φρόντισαν έτσι ώστε τα εξώφυλλα του βιβλίου να είναι έξοχα φιλοτεχνημένα. Στη χώρα μας το "2666" είναι το έκτο βιβλίο του Μπολάνιο που κυκλοφορεί (2 συλλογές διηγημάτων και 4 μυθιστορήματα). Το έργο του αποτελείται, μέχρι στιγμής (γιατί το "σεντούκι" του φαίνεται ανεξάντλητο), από 4 συλλογές διηγημάτων (οι δύο εκδόθηκαν μετά θάνατον), 12 μυθιστορήματα (τα τρία μετά θάνατον), μερικές ποιητικές συλλογές και έναν τόμο με δοκίμια. Οι εκδόσεις Άγρα έχουν αναγγείλει ήδη την έκδοση άλλων τεσσάρων μυθιστορημάτων του.

Και τελειώνω με ένα amuse-bouche από τη σελίδα 278:

"Δεν υπάρχει φιλία, είπε η φωνή, δεν υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχει έπος, δεν υπάρχει λυρική ποίηση που να μην είναι ένα κελάρυσμα ή ένα γουργούρισμα εγωιστών, μουρμούρα απατεώνων, αρλούμπες προδοτών, μπουρμπουλήθρες αριβιστών, ένα γουργούρισμα γυναικωτών... Μα τι πρόβλημα έχεις με τους ομοφυλόφιλους; Κανένα, είπε η φωνή. Μιλώ με μεταφορική σημασία, είπε η φωνή. Βρισκόμαστε στη Σάντα Τερέσα; είπε η φωνή. Η πόλη αυτή αποτελεί τμήμα, και κάπως διακεκριμένο, της πολιτείας Σονόρα; Ναι, είπε ο Αμαλφιτάνο. Ορίστε λοιπόν, είπε η φωνή. Άλλο πράγμα να είσαι αριβίστας, ας πούμε, για να δώσουμε ένα παράδειγμα, είπε ο Αμαλφιτάνο ανακατεύοντας τα μαλλιά του σαν σε αργή κίνηση, και άλλο πράγμα -εντελώς διαφορετικό- είναι να είσαι αδελφή. Μιλώ μεταφορικά, είπε η φωνή. Μιλώ για να με καταλάβεις εσύ. Μιλώ σα να βρισκόμουν -κι εσύ από πίσω μου- σ' ένα εργαστήριο όπου το χάος είναι απλώς μία μάσκα ή μια απλή μπόχα αναισθητικού. Μιλώ μέσα από ένα εργαστήριο με τα φώτα σβηστά όπου το νεύρο της θέλησης αποκολλάται από το υπόλοιπο σώμα και έρπει, αυτοτραυματισμένο, μέσα στα σκουπίδια. Μιλώ μέσα από τα απλά πράγματα της ζωής..."

Σημειώσεις: Με τη σειρά στις φωτογραφίες είναι: η ισπανική, η ολλανδική, η βραζιλιάνικη, η γερμανική, η γαλλική και η αμερικανική πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος. Την ελληνική μετάφραση του 2666 υπογράφει ο Κρίτων Ηλιόπουλος. Πριν από δύο περίπου χρόνια, σε μια ανάρτησή μου για την κυκλοφορία ενός άλλου σημαντικού βιβλίου του Μπολάνιο, τους "Άγριους ντετέκτιβ" από τον Καστανιώτη, είχα κάνει την ευχή να δούμε στη γλώσσα μας και το 2666. Τελικά η ευχή μου έπιασε τόπο! Και για τους βιβλιοπερίεργους να αναφέρω ότι οι υπόλοιποι "ογκόλιθοι" που κυκλοφόρησαν αυτές τις μέρες είναι οι εξής: "Οι αδελφοί Καραμαζώφ" του Ντοστογιέφσκι (Ίνδικτος σε νέα μετάφραση από την Μπακοπούλου), "Ιστορίες από την Κολιμά" του Σαλάμοφ (έκανα σχετική ανάρτηση), "Μέλμοθ ο περιπλανώμενος" του Μάτσουριν (Gutenberg-Orbis Literae σε μετάφραση Χαράς Σύρου) και "Οι Τιμπώ", Α' τόμος, του Ροζέ Μαρτέν ντυ Γκαρ (Εστία σε μετάφραση Γ. Νίκα).

Ο άχρηστος Δημήτρης

2011-12-12T18:49:00.004+02:00

Γιώργος Συμπάρδης, εκδ. Κέδρος, 1998.

"Time is flowing in the middle of the night"

Alfred Tennyson

"Ο άχρηστος Δημήτρης" είναι η ιστορία μιας μακρόχρονης φιλίας ανάμεσα στον Γιώργο, που είναι δικηγόρος και τον Δημήτρη, πρώην σερβιτόρο, μπάρμαν, ναυτικό κι ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς... Τον Δημήτρη, που παραπαίει από σχέση σε σχέση με τον ίδιο τρόπο που βρίσκεται απ' το 'να επάγγελμα στ' άλλο. Με τις γυναίκες να κάνουν γαϊτανάκι γύρω του ενώ αυτός προσπαθεί απεγνωσμένα να βρει το δρόμο του στη ζωή.

- Βόηθα με, Γιώργο μου, γιατί εγώ είμαι άχρηστος, μου έλεγε. Μ' ακούς; Άχρηστος. Είμαι άχρηστος, άχρηστος, άχρηστος...

Άντε τώρα στις πέντε και στις έξι το πρωί να τον παρηγορήσεις. Να βρεις τα κατάλληλα επιχειρήματα για να τον πείσεις ότι δεν ήταν καθόλου άχρηστος. Πρώτα απ' όλα ήταν όμορφος, ο πιο γοητευτικός άνδρας που κυκλοφορούσε στην Αθήνα. Στο πρόσωπο και στο σώμα του συγκεντρώνονταν όλα αυτά που η ποικιλία της φύσης, τυχαία αλλά και πολύ σπάνια, επιφυλάσσει σε ένα και μόνο πλάσμα της... Η μορφή του, ιδίως όταν έκλαιγε, η μορφή του σου έφερνε κι εσένα δάκρυα στα μάτια. Και τι δεν είχε ο Δημήτρης. Έπειτα, ποιο πλάσμα του Θεού είναι άχρηστο;

Η ιστορία αρχίζει κάπου στα μέσα της δεκαετίας του '70 και τελειώνει περίπου στα μέσα του '80. Οι δύο πρωταγωνιστές τριγυρίζουν στην Αθήνα, γνωρίζουν και σχετίζονται με διάφορους ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, που αργότερα τους ξεχνάνε κι η ιστορία πάει λέγοντας... Τη μια σ' ένα μπαρ, την άλλη σε μια χαρτοπαιχτική λέσχη κάπου στα Πατήσια, αργότερα σε ένα μπουρδελοξενοδοχείο στο Σκαραμαγκά, ακόμα και στον Πόρο σε ένα αγρόκτημα με κάθε καρυδιάς καρύδι... Ιστορίες μικρές, άλλοτε γοητευτικές, άλλοτε ενδιαφέρουσες κι άλλοτε ανούσιες, οι περισσότερες όμως ανολοκλήρωτες, όπως άλλωστε είναι και οι περισσότερες ιστορίες στη ζωή. Ιστορίες που τελικά συνθέτουν τον έξοχο καμβά πάνω στον οποίο υφαίνεται η σχέση των δύο φίλων.

Διαβάζοντας το εξαιρετικό μυθιστόρημα του Συμπάρδη είχα μια αίσθηση μουσική. Μικρές μελωδικές γραμμές που διαδέχονται η μία την άλλη και λειτουργούν αντιστικτικά προς το κύριο θέμα του βιβλίου: Τη λανθάνουσα ομοφυλοφιλική σχέση του Γιώργου και του Δημήτρη.Ο κύριος όμως πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ο χρόνος. Οι ιστορίες διαδέχονται η μία την άλλη, οι εικόνες εναλλάσσονται, πλήθος χαρακτήρων παρελαύνει στις σελίδες του βιβλίου, με το σιωπηλό κι αόρατο ποτάμι του χρόνου να κυλάει ανάμεσά τους αφήνοντας να εξελιχθεί η σχέση των δύο κεντρικών προσώπων. Γιατί αυτό ακριβώς είναι ο χρόνος: η διαδοχή. Όταν διάβασα και την τελευταία σελίδα του βιβλίου είχα την εντύπωση ότι τίποτα δεν τέλειωσε. Ότι όλα μπορούν κάλλιστα να συνεχιστούν με τους πρωταγωνιστές να ξαναβρίσκονται και να ξαναχάνονται κι ο κόσμος γύρω τους, σε τροχιές ηλεκτρονίων, να πυκνώνει και να αραιώνει...

Είναι το πρώτο βιβλίο του Γιώργου Συμπάρδη που διαβάζω. Άλλωστε μόνο τρία έχει γράψει, μέσα σε 25 περίπου χρόνια συγγραφικής πορείας. Η γραφή του είναι υπέροχη. Απλή, υπαινικτική, με χιούμορ, κυλά αβίαστα σαν τις ιστορίες του. Πρόκειται για ένα ιδιότυπο κράμα γραπτού και προφορικού λόγου, που ανασαίνει με μια φυσικότητα μοναδική, ζωντανεύοντας όλους τους χαρακτήρες. Τίποτα το εξεζητημένο, τίποτα επιτηδευμένο, τόσο απλό που ούτε το προσέχεις. Στο μυθιστόρημά του δεν υπάρχουν κορυφώσεις. Λίγα λέγονται για τα πρόσωπα και τις αναμεταξύ τους σχέσεις κι ακόμα λιγότερα επεξηγούνται. Κι όμως, το κλίμα μιας ολόκληρης δεκαετίας αποδίδεται θαυμάσια! Θεωρώ το επίτευγμά του σημαντικό και σπάνιο.

"Η Ρένα στο σκαμπό του μπαρ, όρθιος στο πόστο του πιο πέρα ο Δημήτρης και κάτι σαν αγγελιοφόρος τους κάτω στην αίθουσα, ένα μικρό κορίτσι. Ένα πλάσμα κοντοκουρεμένο και χειροδύναμο, φτιαγμένο από αέρα μάλλον, παρά από νερό, που δε φτούρησε για πολύ στο μαγαζί, αλλά που όσο καιρό δούλευε εκεί, έτρεχε συνεχώς και μιλούσε ακατάπαυστα, που εξαφανιζόταν κάθε δέκα λεπτά στην κουζίνα, σηκώνοντας τον τεράστιο δίσκο με τα χρησιμοποιημένα ποτήρια κι έφερνε στα τραπέζια πέντε πέντε τα ποτά, που έμπαινε μέσα σ' όλα κι έπαιρνε μέρος και διέκοπτε όλες τις συζητήσεις, προκειμένου να την προσέξουν, αφού ήταν γνωστό ότι κανείς δεν της έδινε, μέχρι που πήρε πόδι, καμία σημασία. Ας την περίμεναν όμως, γιατί αργά ή γρήγορα θα ξαναγύριζε -έτσι όπως όλα αυτά τα πλάσματα ξαναγυρίζουν σαν έρθει ο καιρός τους -και τότε θα έβλεπαν! Για το γυρισμό της ας μην είχαν την παραμικρή αμφιβολία την ημέρα που την έδιωχναν".

Σημειώσεις: Ο πρώτος πίνακας είναι του Γιάννη Τσαρούχη κι ο δεύτερος του Πέτρου Ζουμπουλάκη. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1998 από τον Κέδρο. Πριν λίγο καιρό επανακυκλοφόρησε από το Μεταίχμιο. Πρόσφατα εκδόθηκε και το τρίτο του βιβλίο: "Υπόσχεση γάμου". Το πρώτο του ήταν το "Μέντιουμ".(7/10)

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

2011-12-02T23:30:00.013+02:00

A. Νέοι θησαυροί

Σήμερα η βιβλιοθήκη μου απέκτησε έναν από τους από τους ωραιότερους θησαυρούς της: "Ιστορίες από την Κολιμά" του Βαρλάμ Σαλάμοφ. Πρόκειται για ένα κόσμημα 2000 σελίδων σε λεπτό χαρτί βίβλου (σαν αυτό που έχουν οι γαλλικές εκδόσεις Pleiade), με άψογη βιβλιοδεσία και με ένα εξώφυλλο (έργο της Evelyn Ortlieb) που δε χορταίνω να βλέπω.

Ο Σαλάμοφ (1907-1982) ολοκλήρωσε τις 145 ιστορίες του από το στρατόπεδο εργασίας της Κολιμά (γκούλαγκ), πριν από 40 περίπου χρόνια. Συνολικά έμεινε στην Κολιμά 17 χρόνια. Έφυγε από κει το 1953, με το θάνατο του Στάλιν. Τον συνέλαβαν για πρώτη φορά στα 1922, στο πανεπιστήμιο, με την κατηγορία ότι διακινούσε τη "Διαθήκη του Λένιν", που περιείχε επικριτικά σχόλια για τον Στάλιν. Εξορίζεται στη Βισερά, ένα από τα πρώτα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Αποφυλακίζεται το 1932 και ξανασυλλαμβάνεται το 1937 με τη κατηγορία της αντεπαναστατικής τροτσκιστικής δράσης και στέλνεται στα χρυσωρυχεία της Κολιμά. Επιστρέφει στη Μόσχα το 1956 χωρίς όμως ποτέ να καταφέρει να "ξαναγυρίσει" σε μια φυσιολογική ζωή. Η κατεστραμμένη υγεία του επιδεινώνεται συνεχώς και το 1979 νοσηλεύεται σε σανατόριο αναπήρων. Πεθαίνει το 1982 σε ψυχιατρείο, όπου τον είχαν κλείσει χωρίς τη θέλησή του.

"Συμμετείχα κι εγώ σε μια χαμένη μάχη για πραγματική ανανέωση της ζωής"

"Οι ιστορίες από την Κολιμά" είναι ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο και ταυτόχρονα μια από τις λογοτεχνικές κορυφές του εικοστού αιώνα. Οι ζοφερές του ιστορίες είναι γραμμένες με ένα ύφος μοναδικό καθώς συνδυάζουν τη μαρτυρία με το δοκίμιο και την ποίηση. Ο ίδιος αναρωτιόταν: "Θα χρειαστεί άραγε σε κανέναν αυτή η θλιβερή αφήγηση; Μια αφήγηση που δεν είναι για το νικηφόρο πνεύμα αλλά για το πνεύμα που ποδοπατήθηκε;"

"Τα γραπτά μου αφορούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όσο αυτά του Εξυπερύ στον ουρανό ή του Μέλβιλ στη θάλασσα. Βασικά οι ιστορίες μου συνιστούν οδηγίες για το πώς να δρα κανείς μέσα στο πλήθος. Να είναι απλώς αριστερότερα απ' τ' αριστερά, μα ακόμα περισσότερο αληθινός από την αλήθεια την ίδια. Για το αίμα που είναι αληθές κι ανώνυμο".

Τελειώνοντας αυτή την παρουσίαση θα ήθελα να συγχαρώ τον εκδότη της Ινδίκτου για την τόλμη του να εκδώσει, σε καιρούς χαλεπούς,ένα βιβλίο σαν αυτό. Δε φτάνει μόνο το μεράκι χρειάζεται και λίγη τρέλα... Αξίζουν βέβαια συγχαρητήρια και στη μεταφράστρια Ελένη Μπακοπούλου.

Με το έργο του Σαλάμοφ κλείνει ένα μεγάλο κενό στην ελληνική βιβλιογραφία της ρώσικης λογοτεχνίας. Εύχομαι να δούμε στο μέλλον στη γλώσσα μας το σπουδαίο έργο τού Vasily Grossman (1915-1964): "Ζωή και πεπρωμένο", τα μεγάλα έργα του Andrei Platonov (1899-1951): "Τσεβενγκούρ" και "Κοτλοβάν" και βέβαια ένα από τα αριστουργήματα του εικοστού αιώνα, την "Πετρούπολη" του Andrei Bely (1880-1934).

Σημειώσεις: Στην δεύτερη εικόνα φωτογραφία του Σαλάμοφ (από νοσοκομείο που νοσηλευόταν). Στην επόμενη ένα φύλλο από το σημειωματάριο της Ευφροζίνια Κερσνόφσκαγια, που υπήρξε τρόφιμος σε γκούλαγκ για 12 χρόνια. Η γνωριμία μου με το έργο του Σαλάμοφ έγινε το 1990 στο Παρίσι. Ένα άρθρο στο Magazine Litteraire μού είχε ανοίξει την όρεξη. Επί μία ολόκληρη μέρα έψαχνα στα παλαιοβιβλιοπωλεία τις ιστορίες του από τις εκδόσεις Fayard, που είχαν εξαντληθεί. Ωστόσο ήμουν αποφασισμένος να βρω και αυτές και τα ημερολόγια του Κίρκεγκωρ που ήταν επίσης εξαντλημένα. Τις βρήκα τελικά ξεχασμένες σε ένα ιατρικό βιβλιοπωλείο! Ένας άχαρος, ογκώδης τόμος με γυαλιστερό εξώφυλλο. Μερικά χρόνια αργότερα βγήκε η πλήρης έκδοσή τους από τις εκδόσεις Verdier. Σημειωτέον, ότι απ' όσο γνωρίζω, πλήρης έκδοσή τους σε μετάφραση κυκλοφορεί μόνο στα γαλλικά και τώρα και στα ελληνικά!
ΥΓ: Το βιβλίο του Αντρέι Πλατόνοφ: Τσεβενγκούρ, είχε εκδοθεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη, το 1996, με τίτλο: Ταξίδι με ανοικτή καρδιά, σε μετάφραση Πάνου Σταθόγιαννη. Δυστυχώς δεν το είχα πάρει είδηση. Τώρα πια είναι εξαντλημένο.

Οδυσσέας - 1

2011-11-28T22:11:00.024+02:00

Υλικό για μια ανάγνωση του Οδυσσέα...

1. Τζαίημς Τζόυς: Οδυσσέας, εκδ. Κέδρος, 1990, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης. Την έκδοση επιμελήθηκε ο Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλος. Στον πρόλογο ο Καψάσκης γράφει για τις μεταφραστικές δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει κατά τη διάρκεια της πολύχρονης εργασίας του. Αναμφίβολα πρόκειται για έναν άθλο, που θα σχολιάσω σε μελλοντική ανάρτηση. Ο ίδιος δηλώνει ότι έλαβε υπόψη του και τη γαλλική και τη γερμανική μετάφραση τις οποίες, σημειωτέον, είχε επιβλέψει ως ένα σημείο και ο ίδιος ο Τζόυς. Η μετάφραση ακολουθεί την πρώτη Αμερικανική έκδοση του 1934 (Random House).

2. James Joyce: Ulysses, The corrected text, εκδ. Penguin, 1986. Με πρόλογο του Richard Ellmann. Η έκδοση έχει γίνει από τον Hans Walter Gabler, ο οποίος έκανε πολλές σχολαστικές διορθώσεις (οι πιο πολλές ασήμαντες) στο κείμενο, που κατά πάσα πιθανότητα ο ίδιος ο Τζόυς δεν είχε ποτέ το χρόνο ή την υπομονή να διορθώσει σχολαστικά.

Η πρώτη έκδοση του Οδυσσέα είχε γίνει στο Παρίσι, το 1922, από ένα μικρό βιβλιοπωλείο (Shakespeare & Co της Sylvia Beach) χωρίς την ανάλογη εμπειρία σε εκδόσεις. Το 1924 κυκλοφορεί μια έκδοση διορθωμένη, ενώ απαγορεύεται η έκδοσή του στις ΗΠΑ και στην Αγγλία καθώς θεωρήθηκε πορνογραφικό(!). Στα 1934 αίρεται η απαγόρευση και πρωτοκυκλοφορεί στην Αμερική (Random House), ενώ το 1937 στην Αγγλία από τον εκδοτικό οίκο Bodley Head, τέσσερα χρόνια πριν το θάνατο του συγγραφέα.

Ο ερευνητής John Kidd, λίγο μετά την έκδοση του Gabler, υποστηρίζει σε μια εμπεριστατωμένη μελέτη του ότι από τις 5000 μικροδιορθώσεις του οι 4000 είναι άστοχες ή και λανθασμένες κι έτσι, μετά από πολλές διαμάχες, ο Penguin, το 1992, επανήλθε στην έκδοση Bodley. Μέχρι σήμερα πάντως η αναμενόμενη θεωρημένη έκδοση του τζοϋσολόγου Κιντ (Dublin edition) δεν έχει εμφανιστεί.

3. James Joyce: Ulysses, Annotated Student's edition, εκδ. Penguin, 1992. Εξαιρετική έκδοση του Declan Kiberd με πλούσια εισαγωγή και σημειώσεις, που επανέρχεται στο βασικό κείμενο της Random/Bodley.

4. James Joyce: Ulysses, εκδ. Folio Society, 16/6/2004 (στην επέτειο των εκατό χρόνων από την Bloomsday), έκδοση περιορισμένου αριθμού με έξοχη εικονογράφηση του εικαστικού Mimmo Paladino. Το μυθιστόρημα του Τζόυς εκτυλίσσεται στο Δουβλίνο κατά τη διάρκεια μίας μόνο μέρας, στις 16 Ιουνίου του 1904. Ο βασικός του πρωταγωνιστής είναι ο Λεοπόλδος Μπλούμ και έχει πια καθιερωθεί (στο Δουβλίνο τουλάχιστον) αυτή η μέρα να εορτάζεται ως Bloοmsday. Η έκδοση ακολουθεί το κείμενο της διορθωμένης γαλλικής έκδοσης του 1924.

5. Stuart Gilbert: James Joyce's Ulysses, εκδ. Vintage Books. Πρόκειται για τον κλασικότερο οδηγό ανάγνωσης που εκδόθηκε το 1930, με τις ευλογίες του ίδιου του Τζόυς, από τον Άγγλο Gilbert, ο οποίος είχε συνεργαστεί στη γαλλική μετάφραση του Οδυσσέα μαζί με τον συγγραφέα, τον Βαλερύ Λαρμπώ και τον Ωγκύστ Μορέλ. Λέγεται ότι ο Καψάσκης το έχει μεταφράσει αλλά μέχρι σήμερα παραμένει ανέκδοτο.

6α. Ρίτσαρντ Έλλμαν, εκδ. Scripta 2005, μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, επιμ. Άρης Μπερλής. Πρόκειται για μια βιογραφία υπόδειγμα! Πρωτοεκδόθηκε στη Νέα Υόρκη το 1959 και αναθεωρήθηκε το 1982.

6β. Richard Ellmann, εκδ. Oxford Univ. Press, 1983.

7. Frank Budgen: James Joyce and the making of Ulysses, εκδ. Oxford Univ. Press 1989. O Budgen ήταν ζωγράφος και πολύ στενός φίλος του Τζόυς, ιδιαίτερα τα χρόνια της Ζυρίχης , οπότε ο συγγραφέας έγραφε τον Οδυσσέα και συζητούσε μαζί του τα θέματα που τον απασχολούσαν σχετικά με το μυθιστόρημά του. Το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε το 1934. Το σκίτσο του Τζόυς στην αρχή της ανάρτησης είναι δικό του.

8. Don Gifford & Robert Seidman: Notes for Joyce: An Annotation of James Joyce's "Ulysses", εκδ. University of California Press, 2008. Πρόκειται για πλούσιο πραγματολογικό σχολιασμό του Οδυσσέα, σχεδόν λέξη προς λέξη. Ως έκδοση αναφοράς χρησιμοποιεί τη "διορθωμένη" του Gabler.

9. Άρης Μαραγκόπουλος: Ulysses, Οδηγός Ανάγνωσης, εκδ. Κέδρος 2001. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο, αντάξιο του Τζόυς, πλασμένο με γνώση, αγάπη και φαντασία. Θαυμάσιες και οι μεταφραστικές του απόπειρες. Πρωτοκυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Δελφίνι, ενώ τώρα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος.

1ο. Άρης Μαραγκόπουλος: Αγαπημένο Βρωμοδουβλίνο, εκδ. Κέδρος 1997. Τζοϋσική μυθιστορία με εικόνες... Πρόκειται για ένα ταξίδι στην πατρίδα και στη γλώσσα του δαιμόνιου Ιρλανδού αποτελούμενο από σχολιασμένες εικόνες και αποσπάσματα από τον Οδυσσέα.

11. Ulysses read by Jim Norton with Marcella Riordan. Naxos Audiobooks. Πρόκειται για μια κασετίνα από 4 CDs. Εκτενή αποσπάσματα, σοφά επιλεγμένα, που διαβάζει έξοχα ο Norton αναδεικνύοντας τη μουσικότητα του κειμένου. Έχει κυκλοφορήσει και πλήρης κασετίνα με 22 CDs.

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι όλα αυτά είναι περιττά για μια πρώτη απόλαυση του "Οδυσσέα"... Αρκεί η μετάφραση του Καψάσκη, μια χαρτόδετη αγγλική έκδοση και απεριόριστη αγάπη για τη λογοτεχνία. Κι έτσι είναι! Αλλά ποιος λέει ότι η ανάγνωση των παραπάνω (βοηθητικών;) βιβλίων δεν είναι αυτή καθεαυτή απολαυστική; Ας ξεκινήσει κάποιος να διαβάζει τη βιογραφία του Έλλμαν ή τον Οδηγό ανάγνωσης του Μαραγκόπουλου και μετά το ξανασυζητάμε. Και στη συνέχεια ας βυθιστεί μέσω των αναφορών του Gifford στον κόσμο των ιρλανδικών μύθων, του Ομήρου και της Καθολικής Εκκλησίας για ν' ακούσει στο τέλος τον Norton να απαγγέλει το παρακάτω απόσπασμα του πρώτου κεφαλαίου:

-God, he said quietly. Isn't the sea what Algy calls it: a grey sweet mother? The snotgreen sea. The scrotumtightening sea. Epi oinopa ponton. Ah, Dedalus, the Greeks. I must teach you. You must read them in the original. Thalatta! Thalatta! She is our great sweet mother. Come and look.

- Θεέ μου, είπε ήρεμα. Η θάλασσα δεν είναι έτσι όπως την αποκαλεί ο Άλτζυ, η γκρίζα γλυκειά μας μάνα; Η μυξοπράσινη θάλασσα. Η αρχιδοσφίχτρα θάλασσα. Επί οίνοπα πόντον. Ω, Ντένταλους, οι Έλληνες. Πρέπει να σου τους γνωρίσω. Πρέπει να τους διαβάσεις στο πρωτότυπο. Θάλαττα! Θάλαττα! Είναι η μεγάλη γλυκειά μας μάνα. Έλα να την κοιτάξεις.

Σημειώσεις: Στην τελευταία φωτογραφία ο Τζόυς με την Σύλβια Μπητς στην πόρτα του βιβλιοπωλείου της στο Παρίσι. Η ανάρτηση αφιερώνεται στη μνήμη του Σωκράτη Καψάσκη (1928-2007) ανθρώπου του κινηματογράφου (μεταξύ άλλων και ιδρυτή της κινηματογραφικής αίθουσας Studio) και μεταφραστή του Οδυσσέα.

Ο νυχτερινός ταξιδιώτης - 2

2011-11-26T14:23:00.003+02:00

Τζαίημς Ελλρόυ, εκδ. Άγρα, μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης.

"Η αφήγηση είναι η γλώσσα της ηθικής μου"

J. Ellroy

"Ο Χόπκινς ήταν το αντίδοτό μου σε όλους αυτούς τους ευαίσθητους, αδερφίστικους, διανοούμενους ιδιωτικούς ντετέκτιβ. Ήθελα να δημιουργήσω έναν ξεκάθαρα ρατσιστή και αντιδραστικό μπάτσο και να θέσω το ρατσισμό του και τις αντιδραστικές του πεποιθήσεις ως κοινές ιδιότητες και όχι ως στοιχεία διαφοροποίησης. Ήθελα να χτίσω ένα μεγαλοπρεπές μνημείο για έναν κατά βάση μαλακισμένο τύπο. Και δεν μ' ενδιέφερε καθόλου αν ο Χόπκινς θα άρεσε στους αναγνώστες μου -εφόσον άρεσαν τα βιβλία στα οποία ήταν ήρωας".

Έτσι περιγράφει ο Ελλρόυ, σε μια συνέντευξή του, τον ήρωα της πρώτης του τριλογίας. Στον "Νυχτερινό Ταξιδιώτη", ο αρχιφύλακας Λόυντ Χόπκινς ερευνά ταυτόχρονα την εξαφάνιση ενός αστυνομικού, ήρωα του Σώματος του Λος Άντζελες, και ένα πολύνεκρο φονικό, που πραγματοποιήθηκε σε μια κάβα με όπλο της εποχής του Αμερικάνικου Εμφυλίου. Σιγά-σιγά καθώς διαπιστώνει ότι αυτές οι δύο υποθέσεις συνδέονται, πέφτει στα δίχτυα ενός σατανικού ψυχίατρου, του Δρ. Τζων Χάβιλλαντ.

"Έπειτα από τριανταέξι συνεχόμενες ώρες στην υπόθεση της κάβας, ο Λόυντ Χόπκινς κοιμήθηκε στο γραφείο του στο Πάρκερ Σέντερ και ονειρεύτηκε τον αφανισμό του. Ηχητικά κύματα τον βομβάρδιζαν, αρπακτικά πουλιά έκαναν επίθεση στο αποκλεισμένο μέρος του εγκεφάλου του, όπου ζούσαν ο άνθρωπος που σκότωσε στις ταραχές του Ουώτς και ο άλλος που είχε προσπαθήσει να σκοτώσει την προηγούμενη χρονιά. Τα πουλιά έσκιζαν κομμάτια του ουρανού κι έτσι διαπερνούσαν την ατμόσφαιρα κρύσταλλοι στο χρώμα του αίματος..."

"Ο Νυχτερινός Ταξιδιώτης" (Because the night, 1984) είναι ένα σύγχρονο αστυνομικό νουάρ μυθιστόρημα. Λος Άντζελες, βία νοσηρή, πλοκή που εξελίσσεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς δημιουργώντας σασπένς και βέβαια, η μοιραία γυναίκα. Η ατμόσφαιρα είναι τόσο σκοτεινή και αποπνικτική που προκαλεί στον αναγνώστη μια αίσθηση κλειστοφοβίας. Οι χαρακτήρες, έξοχα σκιαγραφημένοι μες στις αντιφάσεις τους, δίνουν στο έργο μια ξεχωριστή ζωντάνια. Ωστόσο, ο ψυχίατρος Δρ. Χάβιλλαντ, ο τρόπος που επιβάλλεται στους άλλους αλλά κυρίως οι λόγοι για τους οποίους έχει στήσει όλη αυτή την επιχείρηση στερούνται αληθοφάνειας σε ένα έργο τόσο προσκολλημένο στην σύγχρονη πραγματικότητα.

Η υπόθεση του Ταξιδιώτη είναι σχετικά πολύπλοκη. Ωστόσο, σαφώς πιο απλή σε σχέση με τα δαιδαλώδη μεταγενέστερα έργα του. Πριν μερικά χρόνια είχα διαβάσει την "Μαύρη Ντάλια" (6/10), το πρώτο βιβλίο της τετραλογίας του Λος Άντζελες και αναμφίβολα ωριμότερο απ' αυτό, που ανήκει στα "νεανικά" του έργα. Άλλωστε, ο ίδιος ο Ελλρόυ υποστήριζε:

"Η τριλογία του Λόυντ Χόπκινς μ' έμαθε να γράφω... Πρόκειται για βιβλία με γοργή δράση, βίαια, σκληρά και μαύρα. Μου δίδαξαν την οικονομία στο γράψιμο και με προετοίμασαν για πιο φιλόδοξα μυθιστορήματα".

Σημειώσεις: Τα εικαστικά θέματα είναι έργα του Άντυ Γουώρχολ από τη σειρά:"Όπλα". Ο Ανδρέας Αποστολίδης, σοφά ποιώντας, κράτησε στο εξώφυλλο και τον πρωτότυπο τίτλο τού μυθιστορήματος, που επέλεξε να μην τον μεταφράσει και να βάλει στη θέση του το προσωνύμιο του Χάβιλλαντ: Παράξενος Ταξιδιώτης (The Night Tripper). Ωστόσο, δεν μπορώ να καταλάβω γιατί άλλαξε, στη μετάφραση, τον τίτλο. Ίσως να πίστευε ότι προέρχεται από το δημοφιλές τραγούδι της Patti Smith αλλά δεν βρήκα κάτι στο βιβλίο που να το δικαιολογεί... Ούτε πιστεύω ότι δεν μεταφράζεται το: Because the night... Φυσικά θα υπάρξει συνέχεια στη Ελλροϋάδα. Όλα με τη σειρά τους... Στόχος: τα "τούβλα" της τελευταίας του τριλογίας. (5/10)

Ο νυχτερινός ταξιδιώτης - 1

2011-11-19T16:07:00.006+02:00

Τζαίημς Ελλρόυ, εκδ. Άγρα, μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης.

Κυρίες και κύριοι σας παρουσιάζω τον Τζαίημς Ελλρόυ... τον ασύγκριτο συγγραφέα της τριλογίας του Λόυντ Χόπκινς, της τετραλογίας του Λος Άντζελες και της τριλογίας του Αμερικάνικου υποκόσμου. "Hold back the edges of your gowns, Ladies, we are going through hell..."

“Good evening peepers, prowlers, pederasts, panty-sniffers, punks and pimps. I’m James Ellroy, the demon dog, the foul owl with the death growl, the white knight of the far right, and the slick trick with the donkey dick. I’m the author of 16 books, masterpieces all; they precede all my future masterpieces. These books will leave you reamed, steamed and drycleaned, tie-dyed, swept to the side, true-blued, tattooed and bah fongooed. These are books for the whole fuckin’ family, if the name of your family is the Manson Family.”

Σημειώσεις: Όλα τα βιβλία του Ελλρόυ (πλην του πρώτου της τριλογίας του Χόπκινς) κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Άγρα σε μετάφραση Ανδρέα Αποστολίδη. Το απόσπασμα με μπλε χαρακτήρες είναι από την εισαγωγή του Ουίλλιαμ Κάρλος Ουίλλιαμς στο "Ουρλιαχτό και άλλα ποιήματα" του Άλλεν Γκίνσμπεργκ. Το υπόλοιπο κείμενο είναι μια, χαρακτηριστική του ύφους του, αυτοπαρουσίαση του διαβόητου συγγραφέα James Ellroy (και βέβαια μην περιμένετε να το μεταφράσω...)

Κάτι θα γίνει, θα δεις

2011-11-14T22:50:00.007+02:00

Χρήστος Οικονόμου, εκδ. Πόλις.

"Να σε διώχνουν απ' τη δουλειά είναι σαν κάταγμα"

"Τ' απόγευμα που μας έδιωξαν απ' τη δουλειά κατέβηκα στο λιμάνι. Με τα πόδια απ' τον Κορυδαλλό σαν κυνηγημένος Χαλκηδόνα Μανιάτικα Θερμοπυλών κι ύστερα καρφί στον Άγιο Διονύση στην αποβάθρα των κρητικών. Σαν κυνηγημένος πήγαινα γιατί ήταν η μέρα δεν ξέρω τρομαχτική Ιούλιος μήνας απομεσήμερο μαύριζε ο τόπος απ' τη ζέστη. Είχε ένα παράξενο φως εκείνη η μέρα μαύρο και σκληρό σαν τιμωρία που άλλαζε το σχήμα των πραγμάτων και τα 'κανε όλα αγνώριστα σπίτια δρόμοι αυτοκίνητα όλα αγνώριστα σα να 'σουν ξένος σε ξένη χώρα και οι άνθρωποι εξαφανισμένοι..."

Δεκάξι ιστορίες για ανθρώπους της διπλανής πόρτας. Για εργάτες, υπαλλήλους, μικροεπαγγελματίες που έχασαν τη δουλειά τους, που τα χρέη τούς έπνιξαν, που η μοίρα χτύπησε τους ίδιους ή τον περίγυρό τους. Άνθρωποι απελπισμένοι στα όρια της απόγνωσης αλλά κι άνθρωποι που δεν έχασαν το κουράγιο τους πιστεύοντας ότι "κάτι θα γίνει, θα δεις".

"Σκέφτηκα πώς είναι να δουλεύεις και να κάνεις όνειρα και τα όνειρα να λιώνουν σαν παγάκια...", λέει ο πρωταγωνιστής ενός διηγήματος που δουλεύει σε μια βιοτεχνία που κατασκευάζει παγάκια. Οι ήρωες του Οικονόμου αντιμετωπίζουν την επερχόμενη δυστυχία με εντιμότητα, καρτερικότητα και κατά μόνας. Δεν καταφεύγουν στην κομπίνα και στην απάτη, χαρακτηριστικό του μέσου νεοέλληνα, για να αντεπεξέλθουν στις δυσκολίες. Υπομένουν και ονειρεύονται, τουλάχιστον όσο έχουν ακόμα την ικανότητα να βλέπουν όνειρα κι όχι εφιάλτες.

"Μπορεί το τέλος του κόσμου να 'ρθει κάπως έτσι. Μπορεί κι όχι όμως. Μπορεί να μην τελειώσει ο κόσμος αλλά οι άνθρωποι. Να σταματήσουν οι άνθρωποι να βλέπουν όνειρα ή να κοιμούνται ή να κάνουν έρωτα ή να πίνουν κρασί ή να φιλιούνται. Κάτι τέτοιο. Μπορεί έτσι να 'ρθει το τέλος. Όχι από μετεωρίτες ή απ' τα πυρηνικά ή απ' το λιώσιμο των πάγων. Όχι μ' εκρήξεις και σεισμούς και τυφώνες. Όχι απέξω αλλά από μέσα. Έτσι είναι το σωστό να γίνει. Γιατί ζούμε μέσα στον κόσμο αλλά όχι μαζί με τον κόσμο. Αιώνες τώρα σταματήσαμε να ζούμε μαζί με τον κόσμο. Θα 'ναι άδικο λοιπόν να χαθεί ο κόσμος μαζί μας. Μεγάλη αδικία".

Οι πρωταγωνιστές της εξαιρετικής αυτής συλλογής διηγημάτων δεν επαναστατούν και δεν αμφισβητούν την τάξη των πραγμάτων. Η αντίδρασή τους είναι βουβή και στρέφεται προς τα μέσα. Μόνη εξαίρεση ο ήρωας της έξοχης ιστορίας, "Πλακάτ με σκουπόξυλο": Ο Γιάννης Εγγλέζος που οργισμένος από το χαμό τού μοναδικού του φίλου σε εργατικό ατύχημα, πηγαίνει και στέκεται έξω απ' το μοιραίο γιαπί κρατώντας υψωμένο ένα πρόχειρο πλακάτ που δε γράφει τίποτα πάνω του...

Στο "Δέσιμο των σωμάτων", που φέρνει στο νου ταινίες του Γιάννη Οικονομίδη, ο πρωταγωνιστής, πιεσμένος όχι μόνο από το οικονομικό αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται αλλά κι από τη γυναίκα του, αναλαμβάνει έναντι ισχνής αμοιβής τη φροντίδα ενός λυκόσκυλου στη βίλα τού αφεντικού του, που θα απουσιάσει σε διακοπές. Κι ενώ στην αρχή όλα τού φαίνονται απλά και φαντασιώνεται πως θα μπορούσε να χαρεί την πολυτέλεια του σπιτιού παρέα με τη γυναίκα του, στη συνέχεια, καθώς τίποτα δεν πάει όπως το περίμενε, φαντασιώνεται τη βίαιη αντίδρασή του:

"Να μπει στο σπίτι και να πιει και μετά να σπάσει να σκίσει να λερώσει. Θα κατούραγε μες στο ψυγείο μες στις ντουλάπες πάνω στα κρεβάτια. Και το σκυλί -αυτό θα το άφηνε για το τέλος. Αν μπορούσε. Αν μπορούσε να τα κάνει όλα αυτά και μετά να φύγει μακριά. Να παρατήσει σπίτια αμάξια δουλειές και να χαθεί σαν εκείνους τους ανεμοστρόβιλους που βλέπεις στην τηλεόραση που ξεφυτρώνουν στο άψε σβήσε, γκρεμίζουν τα πάντα και χάνονται. Αλλά δε θέλει να χάσει την Έφη. Θέλει να σταθούν γυμνοί τη νύχτα μέσα σ' αυτό το πελώριο σπίτι και να προσποιηθούν πως είναι άνθρωποι χωρίς φόβο και αγωνία για τα λεφτά και τη δουλειά. Άνθρωποι που ελευθερώθηκαν από το νόημα της ζωής και από το ερπετό πάθος για τα πράγματα, τα πράγματα που δεν έχουν και που δεν θ' αποκτήσουν ποτέ. Κι έτσι γαλήνιοι και άφοβοι ν' αφήσουν τα σώματά τους να γείρουν το 'να πάνω στ' άλλο και γαλήνιοι και άφοβοι να νιώσουν τη ζάλη που γεννά το δέσιμο των σωμάτων. Αυτό θέλει. Το δέσιμο των σωμάτων".

Είναι βέβαια αναμενόμενο σε μια συλλογή διηγημάτων να μην βρίσκονται όλα τα διηγήματα στο ίδιο ύψος. Πράγματι, υπάρχουν τέσσερα-πέντε αρκετά αδύναμα, ίσως γιατί ο μελοδραματισμός τους είναι πολύ έντονος. Ωστόσο, όλα τα υπόλοιπα είναι από αξιόλογα έως εξαιρετικά, κάτι μάλλον σπάνιο για σύγχρονο Έλληνα λογοτέχνη. Ο Χρήστος Οικονόμου ξέρει να χειρίζεται τη γλώσσα με αξιοθαύμαστο τρόπο. Η γραφή του είναι απλή, ποιητική, μουσική, με ένα ρυθμό που σε παρακινεί να διαβάζεις τα κείμενά του φωναχτά. Οι εικόνες που δημιουργεί έχουν δύναμη και οι μεταφορές του είναι απόλυτα εναρμονισμένες με το κλίμα των διηγημάτων του. (Τι να πω για το περίφημο: "Ένας κόμπος στάθηκε στο λαιμό της μέρας..."). Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι στηρίζεται στην παράδοση του Δημοσθένη Βουτυρά (αλήθεια υπήρξε έστω κι ένας επίγονος αυτού του αριστουργηματικού συγγραφέα;) και πράγματι υπάρχει κάτι από την "τρέλα" του. Διέκρινα και απόηχους του Κωνσταντίνου Θεοτόκη αλλά περισσότερο απ' ο,τιδήποτε άλλο, στις καλύτερες στιγμές του έργου, ένιωθα έντονη την παρουσία του ποιητή Μιχάλη Γκανά.

Σημειώσεις: Τα εικαστικά θέματα που κοσμούν την ανάρτηση είναι έργα του Απόστολου Γεωργίου. Στην τελευταία φωτογραφία ο συγγραφέας. (7/10)

Ο θησαυρός των λησμονημένων γνώσεων

2011-11-06T15:56:00.005+02:00

Ζακλίν ντε Ρομιγύ, εκδ. Το Άστυ, μτφ. Μ. Αθανασίου, Κ. Μηλιαρέση.

"Πολλές φορές δεν είμαι πια σε θέση να ξεχωρίζω τους ανθρώπους που συνάντησα στη ζωή μου, από εκείνους που συνάντησα στα μυθιστορήματα"

Ολόκληρο το βιβλίο της Ρομιγύ περιστρέφεται γύρω από ένα θέμα: τις γνώσεις που αποκομίσαμε κατά τη σχολική μας ζωή και που γρήγορα ξεχάσαμε. Αυτές όχι μόνο μας έχουν διαμορφώσει αλλά παραμένουν μέσα μας. Είναι ο θησαυρός των λησμονημένων γνώσεων, ο οποίος δεν είναι χαμένος στα βάθη των ωκεανών αλλά απρόσμενα προσιτός και ανιχνεύσιμος στα βάθη του εαυτού μας καθώς μας αποκαλύπτεται από καιρό σε καιρό.

"Όλα ξεκινούν από περιστατικά πολύ απλά, από την καθημερινή ζωή είτε από την εμπειρία του δασκάλου. Δείχνουν με σαφήνεια ότι οι μνήμες μας είναι λιγότερο λησμονημένες απ' όσο νομίζουμε. Μερικές επανέρχονται στη συνείδηση από πολύπλοκους και απρόβλεπτους συνειρμούς. Αν δεν το κατορθώσουν, είμαστε τουλάχιστον ικανοί, μπροστά σε κάποια υπόδειξη, να αναγνωρίσουμε αυτό που νομίζαμε ότι αγνοούμε. Χωρίς να το ξέρουμε λοιπόν, η γνώση παραμένει μέσα μας. Έτσι δημιουργούνται σημεία αναφοράς που μας επιτρέπουν να κρίνουμε καλύτερα, έτσι συντελείται η πνευματική διαμόρφωση, συναισθηματική και ηθική".

Το σημείο εκκίνησης για την ελληνίστρια συγγραφέα είναι η περίφημη φράση: "Κουλτούρα είναι εκείνο που παραμένει όταν όλα έχουν ξεχαστεί". Ποια είναι όμως η φύση αυτής της κουλτούρας; "Ζει από τις μνήμες που συχνά γίνονται υποσυνείδητες, σχεδόν ξεχασμένες, αλλά έχουν ενσωματωθεί στο ίδιο άτομο, σε σημείο τέτοιο ώστε να αποτελέσουν μία οντότητα με αυτό και να δίνουν νόημα στις πιο ασήμαντες εμπειρίες", απαντά η Ρομιγύ στο εξαιρετικό της κεφάλαιο για την κουλτούρα.

Η Γαλλίδα συγγραφέας, που μέχρι τον πρόσφατο θάνατό της δεν έπαψε να είναι κατά βάθος παρά μια δασκάλα, απαντά στο συνηθισμένο ερώτημα: Προς τι τόσος κόπος για να μάθουμε ένα σωρό πράγματα που μετά το πέρας των σχολικών εξετάσεων θα τα ξεχάσουμε; Η λήθη δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Υπάρχουν πολλές βαθμίδες λήθης και αντίστοιχα δυνατότητες ανάκλησης ξεχασμένων γνώσεων...

""Οι Έλληνες είχαν μια πολύ ωραία λέξη για να ορίσουν την επαναφορά της μνήμης: τη λέξη Ανάμνηση. Η πρόθεση ανά το ορίζει από την αρχή, σημαίνει "προς τα πάνω", "κατά την άνοδο". Αυτό ανταποκρίνεται στην εντύπωση ενός πλήθους δυνατοτήτων, όπως ξαφνικά και στην άνοδο προς τη συνείδηση της μνήμης, της λησμονημένης γνώσης".

Η Ζακλίν ντε Ρομιγύ (1913-2010) γράφει ή μάλλον υπαγορεύει το έργο της σε προχωρημένη ηλικία. Ο τόνος της είναι προφορικός, οικείος και ζεστός, κάνοντας την ανάγνωση ευχάριστη. Ωστόσο, πρέπει να ομολογήσω ότι σε πολλά σημεία πλατειάζει ακόμη και φλυαρεί. Ίσως και το θέμα να μην ανήκει απόλυτα στο γνωστικό της πεδίο αλλά και οι θησαυροί δεν αποτελούνται μόνο από διαμάντια και ρουμπίνια, υπάρχουν κι οι αμέθυστοι κι οι τουρμαλίνες...

Σημειώσεις: Σχεδόν όλα τα βιβλία της Ρομιγύ έχουν εκδοθεί από το Άστυ και μεταφραστεί από την(!) Μπάμπη Αθανασίου και Κατερίνα Μηλιαρέση, με σύντομους προλόγους ακαδημαϊκών, πρέσβεων ε.τ., ναυάρχων κι άλλων επιφανών ανδρών. Είμαστε βέβαια ευγνώμονες προς τους εκδότες αλλά αυτοί οι ανούσιοι πρόλογοι σε τι αποσκοπούν; Ίσως είναι κάτι αντίστοιχο με το: "JACQUELINE DE ROMILLY της Γαλλικής Ακαδημίας", που αναγράφεται πάνω-πάνω στο εξώφυλλο.

Μανταντάγιο

2011-10-30T08:27:00.008+02:00

Χρειάζεται ένας βίος ολάκερος

για ν' αγαπήσει κανείς τη ζωή

Edgar Lee Masters

Όχι, δεν ειμ' ακόμη έτοιμος
δε θα 'μαι ίσως ποτέ

όσο υπάρχει το άρωμα
του γιασεμιού έξω στον κήπο
τα χελιδόνια στα σύρματα του τηλεφώνου.
Όσο θα πέφτει η βροχή λοξά στο τζάμι
και θ' αφρίζει το κύμα της θάλασσας.
Όσο το πορτοκάλι θα μιμείται
τη σφαιρικότητα της γης κι η μέλισσα
θ' ασπάζεται όλα τα λουλούδια στη σειρά.

Όσο η ματιά θ' ανακαλύπτει άγνωστη γη
στις σελίδες ενός άκοπου βιβλίου
κι η ακοή θ' ακολουθεί εκστατική
τις τρίλιες κάποιου αθώρητου βιολιού.

Όσο θα παίρνω καθημερινά
το μερτικό μου από τους θησαυρούς του κόσμου.

Σημειώσεις: Το ποίημα είναι του Γιώργη Μανουσάκη από τη συλλογή του: "Στ' ακρωτήρια της ύπαρξης", εκδ. Γαβριηλίδης και αναφέρεται, βέβαια, στην ταινία του Ακίρα Κουροσάβα. Από την ταινία είναι και οι δύο φωτογραφίες ενώ η τελευταία εικόνα είναι σχέδιο του σκηνοθέτη. Το Μανταντάγιο (1993) είναι η τελευταία ταινία του Ιάπωνα δημιουργού, μια από τις πιο αγαπημένες μας και βασίζεται στη ζωή του συγγραφέα και καθηγητή γερμανικών Hyakken Uchida (1889-1971). Μετά τη συνταξιοδότησή του, λίγο πριν τον πόλεμο, οι μαθητές του έκαναν κάθε χρόνο, στα γενέθλιά του, ένα πάρτυ προς τιμήν του και τον ρωτούσαν: "Ma adha kai?" (Είσαι έτοιμος;) κι αυτός αφού έπινε μονορούφι ένα τεράστιο ποτήρι μπύρα, απαντούσε: "Mada dayo" (Όχι ακόμη). Ο χρόνος περνούσε, η Ιαπωνία κι ο κόσμος ολόκληρος άλλαζε, οι μαθητές του έκαναν οικογένειες, ακόμα και και το ποτήρι της μπύρας άλλαζε μέγεθος αλλά ο δάσκαλος πάντα το άδειαζε λέγοντας: "Μανταντάγιο"!

φωτεινή μαγική

2011-10-28T16:42:00.002+03:00

Δημήτρης Νόλλας, εκδ. Καστανιώτης.

"Αυτή είναι η μοίρα των θνητών, κόκκαλα λευκά πίσω τους να παρατάνε και η ψυχή σαν όνειρο να ταξιδεύει και να φτερουγίζει πέρα"

Η Μάρθα, ο Νίκος, ο Άλκης, ο Γιάννης και πέρα απ' όλους η Σβέτα...

Μια πρωτοχρονιάτικη οικογενειακή συνάθροιση δίνει την αφορμή στον αφηγητή να ξετυλίξει τις ζωές τους διαστέλλοντας το χρόνο προς το παρελθόν. Γύρω από το εορταστικό τραπέζι βρίσκεται η οικοδέσποινα η Μάρθα με τον άνδρα της το Νίκο ("πετυχημένο" κρατικό υπάλληλο) και τον αδελφό της το Γιάννη ("αποτυχημένο" θιασάρχη). Περιμένουν την άφιξη του θετού υιού Άλκη και της Ρωσίδας Σβέτα (Φωτεινή) με την οποία συζεί ο εικοσάχρονος Άλκης. Την όμορφη τριαντάρα Σβέτα, που έχει μια μικρούλα κόρη, που "μιλάει ελληνικά γεμάτα ουρίτσες" και που, χωρίς να εμφανίζεται ιδιαίτερα στο μυθιστόρημα, είναι ο καταλύτης για όλα όσα θα συμβούν εκείνη τη χρονιάρα μέρα.

Ο συγγραφέας μάς παρουσιάζει γνώριμους χαρακτήρες τής σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας: ο διεφθαρμένος εφοριακός που απέκτησε τεράστια περιουσία επί ΠΑΣΟΚ και που όλα τα αξιολογεί με γνώμονα το κέρδος, η μικροαστή σύζυγος που φέρει το στίγμα της ατεκνίας έχοντας το θετό της γιο πάνω απ' όλα, ο αδελφός που είναι χαρακτηριστικό "ψώνιο" του θεάτρου και ο ακαμάτης, τεμπελχανάς γιος που ο έρωτας τον ανυψώνει στα ουράνια. Οι σχέσεις μεταξύ τους είναι σχέσεις στεγνές, παρακμιακές και καταδικασμένες να οδηγούνται σε αδιέξοδα. Διαβάζοντας το μυθιστόρημα συνειδητοποιείς πόσο μόνος είναι τελικά ο καθένας μας σ' αυτή την κοινωνία και πως μόνο μια "φωτεινή μαγική" σφαίρα μπορεί να μας ξεκολλήσει...

"Τη λένε Σβετλάνα... όταν μιλάει, λίγα πράγματα, να πει τίποτα "ευχαριστώ", τίποτα "σε πόση ώρα" ή "τι να κάνω", από τα χείλη της ζάχαρη και φως. Κι ύστερα, όταν δίνει το χέρι της, αυτά τα δάχτυλα, ενώ μοιάζουν από πλαστελίνη, όταν σφίγγουν το δικό σου "καλημέρα" ή "γεια σου", είναι σαν καλώδια με νεύρα. Οι άλλοι, συνήθως οι πιο πολλοί, έχουν κάτι χέρια με δάχτυλα, λουκάνικα, κοντά, λάσπη σκέτη ή και σιδερένια, δυσκίνητα και τα κρύβουν συνέχεια μια εδώ μια εκεί. Στις τσέπες, στα μανίκια, στις μασχάλες, ανάμεσα στα μπούτια, στις κωλότσεπες. Αυτή τα 'χει συνέχεια στον αέρα, σαν φτερά. Σπάνια είναι μαζεμένα. Και τα δάχτυλά της, μακριά σαν κοράλλια. Σκληρά και τρυφερά. Να σε χαϊδεύουν και να φοβάσαι πως δε γλυτώνεις. Δεν μπορείς να του ξεφύγεις επειδή είναι κουκλίστικα..."

Ο Νόλλας αναπτύσσει πολύ ενδιαφέροντα θέματα σ' αυτό το μυθιστόρημα(;). Η γραφή του είναι, όπως συνήθως, ελλειπτική και καίρια αλλά οι χαρακτήρες του δεν αποκτούν βάθος και παραμένουν σχηματικοί ενώ κάποια εμβόλιμα κομμάτια (αυτοαναφορικότητας) και κάποιοι χαρακτήρες (ο θεατρικός συγγραφέας και ο Υάκινθος) δε δένουν με το υπόλοιπο κείμενο. Θα έλεγα ότι το εκβίασε προκειμένου να δώσει κι άλλες διαστάσεις στο έργο του.

"Ένιωσε πως θα μπορούσε μαζί της να πετάξει. Μόνο μαζί της, μακριά απ' όλα αυτά, που μπερδεύουν και δυσκολεύουν τη ζωή."

Σημειώσεις: Ο πρώτος πίνακας είναι του Patrick Higgins με τίτλο: "Raboud family and round table" ενώ ο δεύτερος είναι του Σαγκάλ με τίτλο: "Πάνω από την πόλη". Έχω διαβάσει αρκετά έργα (από τα παλιότερα) του Νόλλα. Όλα τους είναι πολύ ενδιαφέροντα και καλογραμμένα αλλά κανένα τους δεν με κέρδισε. Βέβαια παραμένει ο αγαπημένος των κριτικών και κάθε φορά σπεύδω να αγοράσω το νέο του πόνημα, ωστόσο δεν παραπονιέμαι καθώς κάθε ανάγνωση έργου του, παρά τους ενδοιασμούς μου, είναι απολαυστική.(4/10)

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

2011-10-23T18:52:00.016+03:00

A. Νέοι θησαυροί

Ρόμπερτ Βάλζερ ή το μεγαλείο του ελάχιστου

Επιτέλους! Ένας από τους πιο αξιόλογους εκδότες, ο Γαβριηλίδης, κυκλοφόρησε ένα πανέμορφο βιβλιαράκι τού αδικαιολόγητα αγνοημένου στη χώρα μας Ρόμπερτ Βάλζερ, με τίτλο: "Ο περίπατος" (1917). Πρόκειται για μια δίγλωσση έκδοση! Τη μετάφραση υπογράφουν ο Τέο Βότσος και η Αγορίτσα Μπακοδήμου.

Μέχρι τώρα υπήρχε μεταφρασμένο, από τον Ιάκωβο Κοπερτί, στις εκδόσεις Ηριδανός (1992), μόνον ένα από τα τέσσερα μυθιστορήματά του, "Ο παραγιός". Επίσης, είχαν εκδοθεί από τον Πατάκη, το 1997, δύο μικρές συλλογές πεζών σε ανθολόγηση και μετάφραση Σταμάτη Τσέρτση, που όμως είναι εξαντλημένες εδώ και χρόνια. Μακάρι η νέα έκδοση του Γαβριηλίδη να γίνει η αφορμή για να ανακαλύψουν όχι μόνο οι αναγνώστες αλλά και οι εκδότες έναν από τους πιο υπέροχους λογοτέχνες του εικοστού αιώνα.

Ο Ρόμπερτ Βάλζερ γεννήθηκε στο Μπιλ της Ελβετίας το 1878. Στα δεκαεφτά του εγκαταλείπει το πατρικό του σπίτι αρχίζοντας μια ζωή γεμάτη περιπλανήσεις. Κάνει διάφορα επαγγέλματα αλλάζοντας διαρκώς τόπους διαμονής. Μόνο το γράψιμο τον συνεπαίρνει και το 1904 εκδίδεται το πρώτο του βιβλίο: "Οι εκθέσεις του Φριτς Κόχερ". Στη συνέχεια κι ενώ ζει στο Βερολίνο εκδίδει τρία μυθιστορήματα: "Τα αδέλφια Τάννερ", "Ο Παραγιός" και " Ο Γιάκομπ φον Γκούντεν". Γίνεται ευρύτερα γνωστός και καταφέρνει να κερδίσει το θαυμασμό του Μούζιλ, του Κάφκα, του Έσσε και του Μπένγιαμιν. Ζει μοναχικά γράφοντας μικρά πεζά ή ποιήματα και κάνοντας μακρινούς περιπάτους ("Κάθε φορά που παίρνω τους δρόμους ερωτεύομαι πάραυτα"). Υποφέρει από κρίσεις κατάθλιψης και παραισθήσεις που τον οδηγούν σε επανειλημμένες απόπειρες αυτοκτονίας. Επιβαρυμένος από το φάσμα της τρέλας (η μητέρα του πέθανε "πνευματικά ασταθής", ένας του αδελφός αυτοκτονεί κι ένας άλλος πεθαίνει σε ίδρυμα για ψυχασθενείς) αποφασίζει το 1929 τον εκούσιο εγκλεισμό του σε νευρολογική κλινική στο Βαλντάου. Στη συνέχεια μεταφέρεται στο φρενολογικό ίδρυμα του Χεριζάου, όπου η κατάθλιψή του διαγνώστηκε λανθασμένα ως σχιζοφρένεια.

Εκεί, το 1956, βρήκε το θάνατο κατά τη διάρκεια ενός περιπάτου στο χιόνι. Από το 1933 έως το θάνατό του, για 22 ολόκληρα χρόνια, δεν έγραψε απολύτως τίποτα. Άλλωστε, όπως έλεγε και ο ίδιος: "Δεν είμαι εδώ για να γράφω, αλλά για να τρελαθώ".

Από το 1924 έως το 1933 κι ενώ ζούσε αποτραβηγμένος από τον κόσμο, επινόησε ένα μοναδικό είδος γραφής: Κείμενα γραμμένα με μολύβι, με μικροσκοπικά γράμματα πάνω σε τυχαία χαρτάκια, αποδείξεις, κάρτες επισκεπτηρίου, διαφημιστικά και ο,τιδήποτε μπορούσε να πέσει στα χέρια του. Αυτά είναι τα περίφημα "μικρογράμματα" (Mikrogramme). Για πολύ καιρό νόμιζαν ότι αυτά τα κείμενα είχαν συνταχθεί με κάποιο είδος κώδικα. Μια ανεξιχνίαστη γραφή που επινόησε ο ίδιος ο Βάλζερ, μέχρι που ανακαλύφθηκε ότι επρόκειται απλώς για ένα είδος συντομογραφίας (Kurrent) μεσαιωνικής προέλευσης αλλά συνηθισμένης σε γερμανόφωνες χώρες. Γράμματα κρυμμένα, όντως, πίσω από το μικροσκοπικό μέγεθος του ίχνους (1-2 χιλιοστά). Κι έτσι άρχισαν να έρχονται στο φως, στα μέσα της δεκαετίας του '80, πεζά, ποιήματα, μικρά δράματα και διάλογοι και ένα ολόκληρο αριστουργηματικό μυθιστόρημα, "Ο ληστής".

"Σκεφτόμουν συχνά τον Βάλζερ, τον διακριτικό πρίγκιπα, της κατηγορίας των συγγραφέων με τα σαγηνευτικά χαρίσματα. Θαύμαζα σ' αυτόν την υπερβολική αηδία που του προκαλούσε κάθε είδους εξουσία και την πρώιμα απέχθειά του προς κάθε προσδοκία επιτυχίας ή μεγαλείου. Θαύμαζα την παράξενη απόφασή του να θέλει να είναι όπως όλος ο κόσμος, αν και, στην πραγματικότητα, δεν μπορούσε να μοιάζει σε κανέναν, γιατί δεν ήθελε να είναι κανένας, κι αυτό ήταν κάτι που δυσκόλευε, χωρίς αμφιβολία, ακόμη περισσότερο τη θέλησή του να είναι όπως όλος ο κόσμος. Θαύμαζα και ζήλευα εκείνο τον γραφικό του χαρακτήρα που, κατά την τελευταία περίοδο της λογοτεχνικής του δραστηριότητας, γινόταν ολοένα και πιο μικροσκοπικός και τον οδήγησε στην αντικατάσταση της πένας από το μολύβι, γιατί θεωρούσε ότι το ίχνος του μολυβιού βρισκόταν "πιο κοντά στην εξαφάνιση, στην εξάλειψη". Θαύμαζα και ζήλευα την αργή αλλά σταθερή του διολίσθηση προς τη σιωπή".

Ο Καρλ Ζέελιγκ (1894-1962), Ελβετός συγγραφέας, επισκέφτηκε τον Βάλζερ στο Χέριζάου για πρώτη φορά την Κυριακή 26 Ιουλίου 1936, θέλησε να τον γνωρίσει και, ει δυνατόν, να τον βοηθήσει. Με αυτόν τον τρόπο ξεκίνησε μια ιδιαίτερη σχέση που κράτησε ως τον θάνατο του Βάλζερ. Τον συναντούσε τακτικά, έκαναν βόλτες και συζητούσαν επί παντός επιστητού. "Όταν εξαφανίζεται η απόσταση, πλησιάζει τρυφερά η εγγύτητα" του είχε πει σε έναν απ' αυτούς τους περιπάτους ο Ρόμπερτ. Οι δυο τους έγιναν φίλοι κι όλες οι συζητήσεις τους αποτυπώθηκαν από τον Ζέελιγκ στο βιβλίο του: "Περίπατοι με τον Ρόμπερτ Βάλζερ". Το 1956 κληρονομεί το αρχείο με τα μικρογράμματα τού συγγραφέα, αλλά θεωρώντας το ακατάληπτο, μυστική γραφή ενός σχιζοφρενούς, αρνείται την πρόσβαση σε άλλους και αφού δημοσίευσε κάποιες φωτογραφίες σε ένα περιοδικό, το έδωσε για φύλαξη. Το 1957, ο νεαρός φοιτητής Γιόχεν Γκρέφεν προσπαθεί να πείσει τον Ζέελιγκ να τον αφήσει να μελετήσει τα 526 χαρτάκια αλλά εκείνος αλαζονικά αρνείται. Ωστόσο, το 1963, μετά το θάνατο του Ζέελιγκ, αποκτά αυτός την πολυπόθητη πρόσβαση, διαπιστώνει την πλάνη του προκατόχου τους και βαφτίζοντάς τα: μικρογράμματα, οργανώνει τη μεταγραφή τους. Τα επόμενα χρόνια γίνεται ο σημαντικότερος υπεύθυνος για την ανάκτηση του έργου του Βάλζερ, και μετά από προσπάθειες χρόνων καταφέρνει να συγκεντρώσει σχεδόν όλα τα σκόρπια έργα του και να τα εκδώσει.

Ο Βέρνερ Μόρλανγκ και ο Μπέρχαρντ Έχτε ανέλαβαν το δύσκολο εγχείρημα και χρειάστηκαν πάνω από 10 χρόνια για να μεταγράψουν τα μικρογράμματα. Το 2003 η προσπάθειά τους σφραγίστηκε με μια μνημειώδη εξάτομη έκδοση από τον οίκο Suhrkamp: Aus dem Bleistiftgebiet, Mikrogramme 1924-1933. (Από την περιοχή του μολυβιού, Μικρογράμματα 1924-1933)

Τα έργα του (τα δημοσιευμένα) συγκεντρώθηκαν σε 20 τομίδια από τον Jochen Greven (εκδ.: Suhrkamp 1985). Από τα μικρογράμματα, ο ίδιος ο Βάλζερ είχε μεταγράψει μερικά και τα είχε δώσει για έκδοση αλλά τα περισσότερα παρέμεναν ανέκδοτα και χωρίς τίτλους. Επίσης, το 2003, ο Έχτε κατάφερε να βρει και άλλα κείμενα δημοσιευμένα σε ελάσσονα έντυπα της εποχής και να τα εκδώσει σε ένα τόμο με τίτλο: "Feuer". Στα αγγλικά έχουν μεταφραστεί τα μυθιστορήματά του, ανθολογίες πεζών και μια επιλογή από τα μικρογράμματά του. Η Σούζαν Μπερνόφσκυ έχει αναλάβει πια, αποκλειστικά, τη διάδοση του έργου του στον αγγλόφωνο κόσμο. Ενώ στα γαλλικά η Μαριόν Γκραφ μεταφράζει συστηματικά το έργο του στις καλαίσθητες ελβετικές εκδόσεις: Zoé. Έχει ήδη μεταφράσει, μεταξύ άλλων, δύο ανθολογίες μικρογραμμάτων, η πρώτη από τις οποίες ("L' écriture miniature") έχει τις φωτογραφίες των πρωτοτύπων σε φυσικό μέγεθος! Τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει η κριτική έκδοση των Απάντων του συγγραφέα στην Ελβετία αλλά, μέχρι σήμερα, μόνο δύο έργα του έχουν εκδοθεί.

"Είσαι ικανός να ζήσεις χωρίς κανείς να θυμηθεί, έστω και αμυδρά, ότι υπάρχεις"

Σημειώσεις: Ο πίνακας με τίτλο: Ο Βάλζερ νεκρός στο χιόνι, είναι έργο του Billy Childish (2008). Η φωτογραφία στο τέλος είναι μια από τις τελευταίες γνωστές του συγγραφέα. Το κείμενο με τους μπλε χαρακτήρες είναι του Ενρίκε Βίλα-Μάτας από το έργο του: Δόκτωρ Πασαβέντο, εκδ. Καστανιώτης, (εμπνευσμένο από τον Βάλζερ). Στο ιστολόγιο Μπονζάι υπάρχει ένα πεζό μεταφρασμένο από τον Φοίβο Πιομπίνο με τίτλο "Ο χορευτής". Επίσης στη "Λέξη", τεύχος 48, είναι μεταφρασμένα τρία πεζά του από τον Ντίνο Σιώτη, μάλλον από τα αγγλικά.

ΥΓ: Γράφει ο Τζων Κούτσυ στο τέλος ενός διαφωτιστικού άρθρου του στο New York Review of Books με τίτλο: "Η ιδιοφυία του Ρόμπερτ Βάλζερ" (διαθέσιμο στο διαδίκτυο): "Ηταν ο Βάλζερ σπουδαίος συγγραφέας; Εάν κάποιος είναι απρόθυμος να τον αποκαλέσει "σπουδαίο", είπε ο Κανέττι, αυτό θα συνέβαινε μόνο και μόνο γιατί τίποτα δε θα ήταν πιο ξένο σ' αυτόν από την έννοια της σπουδαιότητας. Σε ένα όψιμο ποίημά του έγραφε ο Βάλζερ:

Δε θα ευχόμουν σε κανένα να είναι εγώ

Μόνο εγώ είμαι ικανός να φέρω τον εαυτό μου

Να γνωρίζω τόσα πολλά, να 'χω δει τόσα πολλά και

Να μη λέω τίποτα, ακριβώς για τίποτα".

Ο κόσμος του χθες

2011-10-16T15:29:00.008+03:00

Στέφαν Τσβάιχ, εκδ. Printa, μτφ. Α. Καλανταρίδου, Τ. Λιάνη.

"Ακόμα και στα πιο φημισμένα κλασικά αριστουργήματα με ενοχλούν τα πολυάριθμα σημεία όπου η πλοκή σέρνεται αργά και νωχελικά, και συχνά πρότεινα σε διάφορους εκδότες το τολμηρό σχέδιο να εκδώσουν κάποια στιγμή μια σειρά με όλα τα σημαντικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, από τον Όμηρο, τον Μπαλζάκ και τον Ντοστογιέφσκι ως το Μαγικό βουνό, σε μια συντομευμένη εκδοχή, αφαιρώντας ό,τι περιττό βάραινε το καθένα ξεχωριστά, και τότε όλα αυτά τα έργα, που έχουν αναμφίβολα διαχρονικό περιεχόμενο, θα μπορούσαν, ξαναζωντανεύοντας, να ασκήσουν επιρροή στην εποχή μας."

Και καλά να έχει την απαίτηση να συντομευθεί η Ιλιάδα ή η Οδύσσεια, αιώνες πέρασαν από τη συγγραφή τους, αλλά και το Μαγικό βουνό τού σύγχρονού του, Τόμας Μαν; Τι θα έλεγε ο τελευταίος γι' αυτή την άποψη; Η αλήθεια είναι ότι κάποιοι εκδότες πείστηκαν, πολλά χρόνια αργότερα κι όχι από τον Τσβάιχ, και προχώρησαν σε εκδόσεις πετσοκομμένων κλασικών έργων. Τέλος πάντων, ποτέ δεν είχα σε ιδιαίτερη εκτίμηση το έργο του Τσβάιχ... Βιεννέζος κι αυτός, εβραϊκής καταγωγής, εύπορος και συνομήλικος του Χέρμαν Μπροχ, αλλά... καμία σχέση. Αρκεί να διαβάσει κανείς το πολυμεταφρασμένο στη χώρα μας "Χθεσινό κόσμο" για να διαπιστώσει πόσο επιφανειακά σχολιάζει τα τεκταινόμενα γύρω του. Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι μέσα στην αυτοβιογραφία του υπάρχουν εξαιρετικές σελίδες.

Ο κόσμος του χθες (1942) είναι μια ιδιότυπη αυτοβιογραφία. Την ολοκλήρωσε λίγους μόνο μήνες πριν αυτοκτονήσει, στην Βραζιλία, όπου είχε καταφύγει προσπαθώντας απεγνωσμένα να κρατηθεί μακριά από τον πόλεμο. Στην ουσία πρόκειται για τη βιογραφία μιας γενιάς. Κέντρο της αφήγησής του δεν τόσο ο εαυτός του όσο η ιστορία της εποχής του και οι σημαντικές προσωπικότητες που γνώρισε. Στις σελίδες του βιβλίου του παρελαύνουν ο Ρομαίν Ρολλάν, ο Βεράρεν, ο Φρόυντ, ο Ρίχαρντ Στράους, ο Γκόρκι και άλλοι πολλοί αλλά καμία νύξη για τον Μπρέχτ, τον Μούζιλ ή τον Μπροχ, τους οποίους μάλιστα γνώριζε αρκετά καλά.

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι μια ελεγεία για τη χρυσή εποχή της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας των Αψβούργων. Για τον αφελή, γιο βιομήχανου, Τσβάιχ επρόκειτο για έναν "όμορφο κόσμο ηθικό, αγγελικά πλασμένο"... Δημοκρατία, ειρήνη, ευημερία και ακμή όλων των πτυχών του πολιτισμού χαρακτήριζαν την εποχή εκείνη! Τα μελανά σημεία δεν ήταν παρά ελάχιστα: το οπισθοδρομικό εκπαιδευτικό σύστημα και κάποια υποκρισία όσον αφορά στην αστική ηθική. Αλλά κι αυτά ακόμα δεν ήταν παρά χαριτωμένα μικροεμπόδια, που άνθρωποι με ισχυρή θέληση σαν αυτόν, μπορούσαν να παρακάμψουν!

Όλα αυτά μέχρι το καλοκαίρι του 1914. Στα τέλη του Ιούνη κι ενώ ο Τσβάιχ απολάμβανε τα λουτρά του στο Μπάντεν της Αυστρίας, ο διάδοχος του αυτοκρατορικού θρόνου Φραγκίσκος Φερδινάνδος, αντιπαθής άλλωστε, δολοφονείται στη Βοσνία. Στο ωραιότερο ίσως κεφάλαιο του βιβλίου ("Οι πρώτες ώρες του πολέμου του 1914") περιγράφει με εξαιρετικό τρόπο από τη μια την καλοκαιρινή ανεμελιά και από την άλλη το καζάνι που ετοιμαζόταν να εκραγεί. Είναι εντυπωσιακό το πώς ο Τσβάιχ συνεχίζει, δύο βδομάδες αργότερα, τις διακοπές του στις πλαζ της Οστάνδης έχοντας πίστη στην αιώνια ειρήνη. Τελικά, θα αναγκαστεί να πάρει το τελευταίο, στην κυριολεξία, τρένο για την Αυστρία ενώ ο πόλεμος ξεσπούσε...

"Οι άνθρωποι συνέχιζαν τα μπάνια τους, τα ξενοδοχεία παρέμεναν γεμάτα, κι οι παραθεριστές εξακολουθούσαν να συνωστίζονται στην πίστα σουλατσάρωντας, φλυαρώντας και γελώντας. Αλλά για πρώτη φορά, ένα νέο στοιχείο έκανε την εμφάνισή του. Ξαφνικά, είδαμε να ξεπροβάλλουν στη πλαζ Βέλγοι στρατιώτες, πράγμα παράδοξο, αφού σε κανονικές συνθήκες δεν έρχονταν ποτέ εκεί. Σκυλιά έσερναν τα μυδραλιοβόλα μέσα σε μικρά οχήματα -κάτι που αποτελούσε μια περίεργη ιδιαιτερότητα του βελγικού στρατού..."

Εξαιρετικές είναι και οι σελίδες όπου ο συγγραφέας περιγράφει τις μελανές μέρες που ακολούθησαν την ήττα της Αυστρίας, με τη δυστυχία, την πείνα και τη μαύρη αγορά να κυριαρχούν στην καθημερινότητα των κατοίκων του Ζάλτσμπουργκ. Ο Τσβάιχ επιστρέφει, μετά το τέλος του πολέμου από την Ελβετία, στην μικρή αυτή πόλη, όπου στο μεταξύ έχει αγοράσει ένα σπίτι ("έναν πυργίσκο που δεν διέθετε παρά εννέα δωμάτια") σε ένα δασόφυτο λόφο, στον Kapuzinerberg, για να περάσει τις δύσκολες αυτές μέρες μακριά από την μεγαλούπολη της Βιέννης.

"Κάθε κάθοδός μας στην πόλη ήταν τότε ένα γεγονός που μας συνέτριβε. Για πρώτη φορά αντίκρισα το λιμό στα κιτρινιάρικα κι επικίνδυνα μάτια που περιφέρονταν στους δρόμους. Το μαύρο ψωμί τριβόταν κι είχε την πικρή γεύση της πίσσας και της κόλλας, ο καφές ήταν ένα αφέψημα από κριθάρι, η μπίρα ένα άνοστο κιτρινωπό νεροζούμι, η σοκολάτα χρωματισμένη άμμος και οι πατάτες παγωμένες. Οι περισσότεροι εκτρέφανε κουνέλια για να μην ξεχάσουν ολότελα τη γεύση του κρέατος, στον κήπο μας ένας νεαρός σκότωνε σκίουρους για το κυριακάτικο γεύμα, ενώ καλοθρεμμένα σκυλιά και γάτες πολύ σπάνια επέστρεφαν ζωντανά, όταν ξεμάκραιναν λίγο στους περιπάτους τους..."

Διάβασα τον "Χθεσινό κόσμο" με πολύ ενδιαφέρον. Αναμφίβολα πρόκειται για ένα μοναδικό ντοκουμέντο, αλλά με ενοχλούσε συνεχώς το γεγονός ότι "ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου δεν ζούσε τελικά μέσα στον κόσμο, αλλά στην άκρη του. Τα χρυσά κάγκελα αυτού του μοναδικού προστατευμένου φυσικού πάρκου ήταν πολύ χονδρά και εμπόδιζαν στους κατοίκους του κάθε ματιά και κάθε εικόνα που θα μπορούσε να ενοχλήσει τη ζωή και την απόλαυσή τους", όπως γράφει χαρακτηριστικά η Χάννα Άρεντ. Με ενοχλούσε επίσης η ψεύτικη μετριοφροσύνη του και η συνεχής προσπάθεια του να παρουσιάζεται ως ένας σχεδόν μποέμ καλλιτέχνης. Ωστόσο, οφείλω να ομολογήσω ότι υπάρχουν και στιγμές αφοπλιστικής ειλικρίνειας, ιδιαίτερα όταν ανήμπορος παρακολουθεί τη μυθική του εποχή να καταρρέει.

"Οι μάζες εξεγείρονταν, κι εμείς γράφαμε και σχολιάζαμε ποιήματα. Δεν βλέπαμε τα πύρινα σημάδια στον τοίχο κι απολαμβάναμε αμέριμνοι τα ακριβά εδέσματα της τέχνης, όπως άλλοτε ο βασιλιάς Βαλτάσαρ, χωρίς να φοβόμαστε να κοιτάξουμε το μέλλον. Και μοναχά δεκαετίες αργότερα, όταν γκρεμίστηκαν στα κεφάλια μας στέγες και τείχη, συνειδητοποιήσαμε πως τα θεμέλια είχαν υποσκαφτεί από καιρό και πως η έλευση του νέου αιώνα, είχε σηματοδοτήσει την αρχή του τέλους της ατομικής ελευθερίας στην Ευρώπη."

Σημειώσεις: Πάνω αριστερά το βιβλίο των εκδόσεων Printa με ένα εξαίρετο επίμετρο της Τατιάνας Λιάνη, γνώστριας του έργου του Τσβάιχ. Η έκδοση συνοδεύεται από διαφωτιστικές σημειώσεις και λεύκωμα φωτογραφιών. Κρίμα που το εξώφυλλο είναι τόσο άχαρο και δεν έχει καμία σχέση με εκείνο το υπέροχο, που απεικονίζεται στα δεξιά, των εκδόσεων Μαρή (1949;), καλλιτεχνημένο από την Μαρία Ράμφου, ζωγράφο και χαράκτρια. Ανακάλυψα αυτή την έκδοση πριν από λίγα χρόνια και είναι σε μετάφραση Κ. Μεραναίου και Μ. Ζωγράφου, μιας από τις πέντε μεταφράσεις του έργου, που έχουν κυκλοφορήσει στη χώρα μας. Στην πρώτη εικόνα είναι το θέατρο της Βιέννης στα 1900, η δεύτερη είναι έργο του Theodor Zasche και στη τέταρτη απεικονίζεται το "σπιτάκι" του Τσβάιχ στο Ζάλτσμπουργκ από καρτποστάλ που έστελνε ο ίδιος ο συγγραφέας σε φίλους του. Αξίζει μια αναφορά στην τόσο διαφορετική οπτική του Μπροχ για τη μυθική εποχή της Βιέννης: "ήταν λιγότερο μια πόλη της τέχνης και περισσότερο η παραδειγματική πόλη της διακοσμητικής, ... η μητρόπολη του κιτς, που έγινε επίσης η μητρόπολη του κενού των αξιών που χαρακτήριζαν εκείνη την εποχή". Επίσης έχει ενδιαφέρον να διαβαστεί μια απομυθοποίηση του βιβλίου (είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο) αλλά και του Τσβάιχ ως ανθρώπου και συγγραφέα από τον Michael Hofmann στο London Review of Books με τίτλο: Vermicular Dither, 28/1/2010 με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του έργου στα αγγλικά. Πρόκειται για ένα αρθρο που προκάλεσε πολλές διαμαρτυρίες. Μιλάει αρκετά υποτιμητικά για τον Τσβάιχ ("not a pacifist much less an activist but a passivist") καταρρίπτει πολλούς ισχυρισμούς του στη αυτοβιογραφία ως ψευδείς με στοιχεία από την αλληλογραφία του (ειδικά αυτούς που έχουν να κάνουν με το ρόλο του ως ειρηνιστή) και που από δειλία μια ζωή την "κοπάναγε" μακριά από κάθε κίνδυνο: Στον πρώτο πόλεμο στην Ελβετία, στον δεύτερο στο Λονδίνο και μετά στο Μπαθ, λόγω βομβαρδισμών. Μετά τις απειλές του Χίτλερ για εισβολή στην Αγγλία καταφεύγει στις ΗΠΑ κι όταν ο Ρούζβελτ αποφασίζει να εμπλακεί στον πόλεμο την κάνει για Βραζιλία αλλά επειδή και το Ρίο δεν του φαινόταν αρκετά ασφαλές αποσύρεται τελικά σε ένα ορεινό θέρετρο. Η αλήθεια όμως είναι ότι, στην αυτοβιογραφία του, ο ίδιος ομολογεί το μεγαλύτερο ελάττωμά του: τη δειλία! Στην τελευταία φωτογραφία είναι με τη δεύτερη γυναίκα του, τη Λόττε, στη Βραζιλία λίγο πριν αυτοκτονήσουν, το 1942.

Οι Υπνοβάτες - 2

2011-10-04T21:55:00.006+03:00

Χέρμαν Μπροχ, εκδ. Μέδουσα, μτφ. Κώστας Κουντούρης.

Die Schlafwandler, Herman n Broch, εκδ. Suhrkamp.

"Όλα τα πρόσωπα του Μπροχ είναι υπνωτισμένα από κρυφές δυνάμεις και δρουν σαν υπνοβάτες χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν ορθολογικά γιατί κάνουν αυτό που κάνουν, γιατί λένε αυτό που λένε."

Μου φαίνεται πολύ δύσκολο να γράψω για ένα μυθιστόρημα που με μάγεψε τόσο πολύ όσο οι "Υπνοβάτες". Πώς μπορείς να συνοψίσεις σε λίγες παραγράφους το πολύπλοκο δημιούργημα του Χέρμαν Μπροχ; Στο εναρκτήριο μάθημά του, στο Κορνέλ, ο Ναμπόκωφ εξηγούσε στους φοιτητές του ότι μεγάλος συγγραφέας είναι αυτός που συνδυάζει τον παραμυθά, τον δάσκαλο και τον γητευτή. Και πως από τους τρεις, ο ρόλος του γητευτή είναι αυτός που τον κάνει να ξεχωρίζει. Ο παραμυθάς προσφέρει διασκέδαση, συναρπάζει, ταξιδεύει τον αναγνώστη στο χώρο και στο χρόνο απευθυνόμενος στο συναίσθημα του. Ο δάσκαλος, έστω και διακριτικά, προπαγανδίζει, ηθικολογεί, κρίνει, παίζει το ρόλο του προφήτη ή απλά και μόνο κάνει γνωστά στον αναγνώστη γεγονότα άλλων τόπων κι εποχών απευθυνόμενος στο νου του. Όμως ο γητευτής είναι αυτός που θα τον μαγέψει, που θα πάει πέρα απ' το συναίσθημα και το νου και θα φέρει ανατριχίλα στη ραχοκοκαλιά του.

Σύμφωνα με τον Μπροχ οι "υπνοβάτες" είναι άνθρωποι που ζουν μεταξύ ηθικών αξιών που αποδυναμωμένες εξαφανίζονται και νέων που έχουν ήδη εδραιωθεί, ακριβώς όπως ο υπνοβάτης βρίσκεται σε μια κατάσταση μεταξύ ύπνου και ξύπνιου. Αυτά τα πρόσωπα δεν είναι ικανά να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα ως κάτι το συγκεκριμένο. Μπροστά στα μάτια τους όλα μεταμορφώνονται σε σύμβολα κι αυτοί αντιδρούν στα σύμβολα τη στιγμή που νομίζουν ότι επενεργούν στην πραγματικότητα.

Στο πρώτο μέρος της τριλογίας, το 1888, ο νεαρός Πρώσσος αξιωματικός Πάσενοβ θα προτιμήσει την ψυχρή και πλούσια κόρη γαιοκτημόνων, που συμβολίζει την οικογενειακή γαλήνη και ασφάλεια, από την όμορφη Τσέχα Ρουτσένα με την οποία είναι ερωτευμένος. Προσκολλημένος στις αξίες της τιμής, της θρησκείας και της πατρίδας δεν μπορεί να δει, όχι μόνο τι συμβαίνει γύρω του αλλά ούτε καν τον ίδιο του τον εαυτό...

Στο δεύτερο μέρος, το 1903, ο λογιστής Ες είναι έτοιμος να θυσιαστεί για το ιδανικό του. Μόνο που μες στο χάος της εποχής του και τη σύγχυση των αξιών, το ιδανικό του άλλοτε είναι η επαγγελματική καριέρα, άλλοτε ο σοσιαλισμός κι άλλοτε η αυταρχική εξουσία. Και ο Ες πασχίζει να το βρει σε ένα χορό μεταμφιεσμένων αξιών...

Στο τρίτο μέρος, στα τέλη του Μεγάλου Πολέμου, το 1918, ο Αλσατός έμπορος Χούγκεναου, ένας ωφελιμιστής, απαλλαγμένος από την αυταπάτη των αξιών, γίνεται με τη σειρά: λιποτάκτης, εθνικόφρων, καταδότης, προβοκάτορας, δολοφόνος και τέλος, σεβαστός απ' όλους, μεγαλοεπιχειρηματίας...

Η αφήγηση του Μπροχ είναι στο πρώτο μέρος παραδοσιακή θυμίζοντας τους ρεαλιστές συγγραφείς του 19ου αιώνα με κάποια στοιχεία παρωδίας και επιδέξια ενσωματωμένου δοκιμιακού λόγου. Στη συνέχεια της τριλογίας η αφήγηση γίνεται ελλειπτικότερη, πυρετική έως και παραληρηματική ενώ κάνουν την εμφάνισή τους μικρά ποιητικά δοκίμια. Στο τρίτο πια μέρος, η αφήγηση κατακερματίζεται σε πέντε επιμέρους αφηγήσεις που εναλλάσσονται δημιουργώντας ένα μωσαϊκό μοναδικής έντασης και μαγείας. Διηγήσεις, φιλοσοφικά δοκίμια, ποιήματα και θεατρικοί διάλογοι συνυπάρχουν στον τελευταίο τόμο που είναι το αποκορύφωμα του έργου.

Αν κάποιος αναγνώστης επιχειρήσει να διαβάσει το μυθιστόρημα ως μια πορεία παρακμής και κατάρρευσης του συστήματος των αξιών του ευρωπαϊκού πνεύματος πιθανόν να ενθουσιαστεί με το "μάθημα" του Μπροχ, ιδιαίτερα στα εξαιρετικά δοκιμιακά μέρη. Ενδεχομένως και να θελήσει να αντιγράψει ολόκληρες παραγράφους ή να υπογραμμίσει πολλές προτάσεις πυκνού αποφθεγματικού λόγου έτοιμος μάλιστα και να εξεταστεί αν χρειαστεί... Το βέβαιο πάντως είναι ότι δε θα έχει διαβάσει τους... Υπνοβάτες. Όσο για τις ιστορίες που ξετυλίγονται στην τριλογία ο Μπροχ υπήρξε αρκετά γενναιόδωρος... αλλά και δω δεν θα βρούμε τους Υπνοβάτες. Αν όμως ο αναγνώστης πλησιάσει το μυθιστόρημα σαν έναν καινούριο κόσμο, βυθιστεί μέσα του και αφού τον γνωρίσει καλά-καλά, διακρίνει τις σχέσεις του με τους γνωστούς του κόσμους, αν νιώσει την ένταση ανάμεσα στις λέξεις και τις αράδες που στοιβάζονται η μία πάνω στην άλλη κι αν τέλος περιπλανηθεί μες στην ονειρική ατμόσφαιρα του δάσους των συμβόλων που καθορίζουν από τα βάθη του ασυνείδητου τις αποφάσεις των ηρώων του, τότε θα έχει γνωρίσει τον Χέρμαν Μπροχ, τον γητευτή!

Σημειώσεις: Τα δύο πρώτα εικαστικά θέματα είναι του Γιώργου Ξένου ενώ στη συνέχεια είναι ένα ομαδικό πορτραίτο (1923) του Όττο Ντιξ. Στο τέλος απεικονίζονται οι τρεις τόμοι της πρώτης έκδοσης. Η μετάφραση του Κώστα Κουντούρη, χωρίς να είναι εμπνευσμένη, είναι αξιοπρεπής. Δυστυχώς, αυτό μόνο. Υπάρχουν λίγα μικρά λάθη ενώ στο δεύτερο τόμο παραλείπεται μια σημαντική πρόταση, στη σελ. 38 της πρώτης έκδοσης, από την περιγραφή της Έρνας (για ένα δόντι που της λείπει στην πάνω αριστερή πλευρά της οδοντοστοιχίας) για την οποία γίνεται αναφορά στη σελ. 50 αλλά και πιο μετά, σε μια από τις περίφημες μεταβάσεις του Μπροχ από το "ειδικό" στο "γενικό". Επίσης η έκδοση είναι γεμάτη ορθογραφικά και τυπογραφικά λάθη. Σε πολλά σημεία είναι λανθασμένος ο χωρισμός σε παραγράφους ενώ γίνεται συνεχώς μπέρδεμα μεταξύ άνω τελείας και άνω και κάτω τελείας. Λέω πιο πάνω ότι δυστυχώς δεν είναι εμπνευσμένη η μετάφραση γιατί ο Κουντούρης είναι, αν δεν απατώμαι, αυτός που έχει κάνει τη θρυλική μετάφραση στο "Κουτσό" του Κορτάσαρ από τα ισπανικά. Πάντως ο ίδιος μεταφράζει και από τα αγγλικά και από τα ιταλικά (το γλωσσικά ιδιόμορφο: "Ο φρικτός κυκεώνας στην οδό Μερουλάτο" του Γκάντα). Προσπάθησα να βρω κάποιο βιογραφικό του αλλά δεν τα κατάφερα. Το μάθημα του Ναμπόκωφ περιέχεται στο "Lectures on literature", εκδ. Harcourt. Τα αποσπάσματα με τους μπλε χαρακτήρες είναι από τον πρόλογο του Μίλαν Κούντερα στην ιταλική έκδοση της τριλογίας (Mimesis, 2010) σε μετάφραση Θ. Γιαλκέτση και βρίσκεται στον ιστότοπο της Ελευθεροτυπίας. Επίσης ο Κούντερα, μεγάλος θαυμαστής του Μπροχ, έχει γράψει ένα δοκίμιο για το μυθιστόρημα στην "Τέχνη του μυθιστορήματος", εκδ. Εστία. (10/10)

Οι Υπνοβάτες - 1

2011-09-25T02:56:00.020+03:00

Χέρμαν Μπροχ, εκδ. Μέδουσα, μτφ. Κώστας Κουντούρης.

Her mann Broch, εκδ. Suhrkamp.

"Τα βιβλία είναι υπνοβάτες που δεν πρέπει να ξυπνάς"

Μωρίς Μπλανσό

Ο "Θάνατος του Βιργιλίου" και "Οι Υπνοβάτες" είναι κατά τη γνώμη μου έργα σταθμοί στη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα. Ο Χέρμαν Μπροχ (1886-1951) ανήκει στην περίφημη πλειάδα των Αυστριακών συγγραφέων, την ύπαρξη των οποίων οι περισσότεροι Αυστριακοί αγνοούν. Γόνος μιας ευκατάστατης εβραϊκής οικογένειας της Βιέννης ασχολήθηκε με το πατρικό του εργοστάσιο έως το 1927. Τότε στα 41 του, το πούλησε για να σπουδάσει μαθηματικά, φιλοσοφία και ψυχολογία στο πανεπιστήμιο της Βιέννης και να αρχίσει να ασχολείται με τη λογοτεχνία. Δημοσίευσε το πρώτο του έργο σε ηλικία 45 χρόνων, τους Υπνοβάτες... Κάτι τέτοια διαβάζω και παίρνω κουράγιο... τι 41, τι 48 (χθες τα έκλεισα)... μπορεί και γω λοιπόν να τα παρατήσω όλα και να ασχολούμαι μόνο με αυτά που μ' αρέσουν. Βέβαια δεν έχω εργοστάσιο να πουλήσω αλλά τι στο καλό, κάτι θα βρω... Ας ξαναγυρίσω όμως στον Μπροχ που με την προσάρτηση της Αυστρίας από τη Γερμανία, το 1938, συλλαμβάνεται και απελευθερώνεται μόνο μετά από συντονισμένες ενέργειες φίλων του μεταξύ των οποίων ήταν και ο Τζέημς Τζόυς. Μεταναστεύει στο Νιου Χέηβεν στην Αμερική, όπου και πεθαίνει το 1951 έχοντας στο μεταξύ γράψει το magnum opus του, τον Θάνατο του Βιργιλίου. Συνολικά έγραψε 5 μυθιστορήματα και μερικά δοκίμια.

Σύντομη κατάδυση στη βιβλιοθήκη του Ναυτίλου

1. Οι Υπνοβάτες, εκδ. Μέδουσα 1987 σε φιλότιμη μετάφραση του Κώστα Κουντούρη με εξαιρετική εισαγωγή του Μωρίς Μπλανσό σχολιασμένη από τον μεταφραστή. Τρεις τόμοι, ένας για το κάθε μέρος της τριλογίας. Στον τρίτο υπάρχει σημείωμα του μεταφραστή και σχόλια τού ίδιου τού συγγραφέα για το έργο του, που βρέθηκαν στα κατάλοιπά του. Δυστυχώς αν και η έκδοση είναι ευπαρουσίαστη (μόνον η πρώτη γιατί οι ανατυπώσεις ήταν άθλιες) το κείμενο είναι γεμάτο από ορθογραφικά και τυπογραφικά λάθη, που αδικούν τη μετάφραση.

2. Die Schlafwandler - Eine Romantrilogie, εκδ. Suhrkamp. Το γερμανικό κείμενο των Υπνοβατών. Ο υπότιτλος σημαίνει: Μια μυθιστορηματική τριλογία. Η έκδοση σε έναν τόμο συμπληρώνεται από σημείωμα του εκδότη και βιβλιογραφία. Η τριλογία πρωτοεκδόθηκε στα 1932.

3. The unknown quantity (Die Unbekannte Größe, 1933), εκδ. Northwestern University Press, 2000, σε μετάφραση Εdwin & Willa Muir. Πρόκειται για το δεύτερο μυθιστόρημά του μεταφρασμένο στα αγγλικά.

4. "Βιργιλίου θάνατος", εκδ. Gutenberg, ιδιοφυώς μεταφρασμένος από τον Γιώργο Κεντρωτή σε μια έκδοση χάρμα οφθαλμών.

Έργο σταθμός στη λογοτεχνία και γλωσσικό επίτευγμα που φέρνει στο νου έργα αντίστοιχα του Τζόυς, του Προυστ, του Λεσάμα Λίμα και του Αντρέι Μπέιλι. Στο ογκώδες αυτό μυθιστόρημα καταγράφονται οι 18 τελευταίες ώρες του Βιργιλίου: από την άφιξή του στο λιμάνι του Μπρίντεζι μέχρι το θάνατό του το απόγευμα της επόμενης μέρας στο ανάκτορο του Αυγούστου. Ο Βιργίλιος, λίγο πριν από τον θάνατό του, απογοητευμένος βαθύτατα από την εποχή του και τη βαρβαρότητά της και από την αδυναμία της ποιητικής γλώσσας να εκφράσει το άφατο, αποφασίζει να καταστρέψει το χειρόγραφο της Αινειάδας...

5. Der Tod des Vergil, εκδ. Suhrkamp. Το τρίτο του μυθιστόρημα στα γερμανικά. Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε στα γερμανικά στα 1945 (Pantheon books) στις Ηνωμένες Πολιτείες.

6. The death of Virgil, εκδ. Oxford Univ. Press, μτφ. J. S. Untermeyer. O Μπροχ τελείωσε το έργο το 1944. Η μετάφρασή του στα αγγλικά έγινε σχεδόν παράλληλα με τη συγγραφή του. Η Jean Starr Untermeyer άρχισε να το μεταφράζει το 1939 και το τελείωσε το 1944. Η μεταφραστική της εργασία που γινόταν με τη βοήθεια του συγγραφέα πρωτοεκδόθηκε το Δεκέμβρη του 1944 ενώ το γερμανικό πρωτότυπο το Φλεβάρη του 1945 με κάποιες μικροδιορθώσεις που δεν απαντώνται στη μετάφραση.

7. Οι Αθώοι, εκδ. Κριτική, μτφ. Νίκος Λίβος. Μια μυθιστορηματική ενότητα που αποτελείται από διηγήσεις. Το γερμανικό κείμενο εκδόθηκε το 1950.

8. Η διήγηση της υπηρέτριας Τσερλίνε, έκδοση του Απλού Θεάτρου για την εξαιρετική παράσταση του Αντύπα το 1992, με την γλυκύτατη Αλέκα Παϊζη, σε μετάφραση Ελένης Βαροπούλου. Πρόκειται για ένα από τα διηγήματα των "Αθώων".

9. The Spell, εκδ. Farrar, Strauss & Giroux σε αγγλική μετάφραση τού υιού Μπροχ: H. F. Broch de Rothermann (από το επίθετο της μητέρας του που ο Μπροχ χώρισε το 1923). Ο συγγραφέας ολοκλήρωσε την πρώτη του μορφή το 1935 και προοριζόταν για τον πρώτο τόμο μιας τριλογίας. Το 1936 ξεκίνησε να το ξαναδουλεύει από την αρχή για το εγκαταλείψει, λίγο αργότερα, έως το 1950. Τότε, πιθανόν υπό την πίεση του εκδότη, το ξανάπιασε πάλι από την αρχή αλλά ως το θάνατό του είχε έτοιμα μόνο 5 κεφάλαια του έργου. Εκδόθηκε τελικά το 1976, αρχικά με τίτλο: "Ο εκμαυλιστής" (Der Versucher) και στη συνέχεια με τίτλο: "Η σαγήνη" (Die Verzauberung). Ο γιος του μετέφρασε μόνο την πρώτη μορφή, που ήταν και η μόνη ολοκληρωμένη, εμπλουτίζοντάς την με ένα σχετικά αυτόνομο κεφάλαιο από τη δεύτερη του 1936.

10. "Ο Χόφμανσταλ και η εποχή του", εκδ. Πατάκης, μτφ. Δ. Πολυχρονάκης. Δοκίμιο του Μπροχ σε μια υποδειγματική έκδοση από τη σειρά "Ναυτίλος" των εκδόσεων Πατάκη.

11. "Creation litteraire et connaissance", εκδ. Gallimard, μτφ. Albert Kohn με εκτεταμένη εισαγωγή της Χάννα Άρεντ. Πρόκειται για μια συλλογή δοκιμίων. Σε αυτά τα δοκίμια γίνεται φανερό ότι ο Μπροχ ήταν "συγγραφέας παρά τη θέλησή του". Ένας λάτρης της επιστημών και των μαθηματικών που συνεχώς δυσπιστούσε απέναντι στη λογοτεχνία. Η ζωή του, η προσωπικότητά του και το έργο του περικλείονταν σε ένα τρίγωνο του οποίου οι τρεις γωνίες ήταν: η λογοτεχνική δημιουργία, η γνώση (βλ. επιστήμες) και η δράση (βλ. πολιτική). Στόχος του ήταν, πιστεύω, το τρίγωνο αυτό να γίνει κύκλος... Με άλλα λόγια η ποίηση να αποκτήσει την ίδια βαρύτητα με την επιστήμη και στη συνέχεια οι δυο τους να συμπεριλάβουν όλες τις δραστηριότητες έως και την ίδια την καθημερινότητα του ανθρώπου.

ΥΓ (3/8/2011): Άλλα δύο βιβλία του προστέθηκαν στη βιβλιοθήκη μου:
12. "Logique d' un monde en ruine", εκδ. Eclat (2005). Συλλογή έξι δοκιμίων του Μπροχ σε γαλλική μετάφραση, γραμμένων μεταξύ 1931 και 1946.
13."Theorie de la folie des masses", εκδ. Eclat. "Η θεωρία της μανίας των μαζών" είναι μάλλον το σημαντικότερο έργο του Μπροχ, τουλάχιστον για τον ίδιο. Από το 1934 σχεδιάζει να γράψει ένα θεωρητικό έργο για την ψυχολογία των μαζών. Δεν το τελείωσε όμως ποτέ καθώς το επεξεργαζόταν συνεχώς έως το θάνατό του, το 1951. Ένας ογκώδης τόμος σε γαλλική μετάφραση, που βασίστηκε στην γερμανική έκδοση του Paul Michael Luetzeler στις εκδόσεις Suhrkamp (1979)

Καμένα λεφτά

2011-09-21T19:55:00.004+03:00

Ρικάρντο Πίλια, εκδ. Καστανιώτης, μτφ. Έφη Γιαννοπούλου.

"Ο κόσμος ψάχνει σ' όλη του τη ζωή να βρει

τουλάχιστον τον έρωτα,

μα δεν βρίσκει τίποτα.

Σκέφτομαι συχνά πως η ζωή μας είναι τόσο μικρή

που δεν αξίζει καν να την αρχίσει κανείς.

Απ' την Αθήνα θα πάω στο Μοντεβίδεο ίσως και

στη Σαγκάη, είναι κάτι αυτό δε μπορείς

να το αμφισβητήσεις..."

Μ. Αναγνωστάκης

Από το Μπουένος Άιρες στο Μοντεβιδέο, θα πάνε ο Ντόρντα ή Ξανθός Γκάουτσο, ο Μπρινιόνε ή Μπέμπης και οι υπόλοιποι της συμμορίας προκειμένου να ξεφύγουνε από τους διώκτες τους... Το 1965 ληστεύουν στο Μπουένος Άιρες μια χρηματαποστολή. Οι ληστές, αφού προδώσουν πληροφοριοδότες, αστυνομικούς και πολιτικούς, δραπετεύουν στην άλλη όχθη του Ρίο ντε λα Πλάτα με όλα τα λεφτά. Εκεί στο Μοντεβιδέο, σε ένα διαμέρισμα, θα γραφτεί το τελευταίο συγκλονιστικό επεισόδιο του ανθρωποκυνηγητού.

Μοντεβιδέο... το πιο γοητευτικό όνομα της υδρογείου σφαίρας στο δωμάτιό μου. Στις εκβολές του Ρίο ντε λα Πλάτα και στα νοτιοδυτικά του Ατλαντικού ωκεανού, το φανταζόμουν εξωτικό και μυστηριώδες. Αν και η πραγματικότητα του διαδικτύου επίμονα διαψεύδει αυτή την εικόνα ωστόσο η πρωτεύουσα με το μεγαλύτερο ποσοστό μεταναστών σε όλο τον κόσμο (πάνω από το 8ο% των κατοίκων της είναι Ευρωπαίοι μετανάστες) διατηρεί για μένα τη γοητεία της. Εκεί, επί 15 ώρες όχι μόνο η αστυνομία αλλά και ολόκληρη η πόλη θα πολιορκήσει το διαμέρισμα, όπου βρίσκονται εγκλωβισμένοι οι πρωταγωνιστές της ληστείας.

"Καμένα λεφτά" είναι ο τίτλος του μυθιστορήματος και αναρωτιέμαι τι θα μπορούσε να σημαίνει στις μέρες μας η καύση πολύτιμων χαρτονομισμάτων... Θα ήταν μια πράξη συμβολική με ισχυρό κοινωνικό αντίκτυπο; Θα ήταν μια πράξη τρομοκρατίας; Αυτό που τελικά χαρακτηρίζει το σύγχρονο πολιτισμό μας, αυτό για το οποίο γίνονται τα πάντα σήμερα, θα μετατρεπόταν σε στάχτη... Βέβαια, υπό κάποιες προϋποθέσεις, αυτή η πράξη θα ήταν δυνατόν να οδηγήσει στη σωτηρία: Πριν από πολλούς αιώνες ο Αρίστιππος, μαθητής του Σωκράτη, ενώ βρισκόταν σε πλοίο έβλεπε τους πειρατές που τον καταδίωκαν να τον πλησιάζουν επικίνδυνα. Τότε έβγαλε τα λεφτά του στην κουπαστή, τα μέτρησε και τα πέταξε στη θάλασσα λέγοντας: "Καλύτερα να χαθούν τα λεφτά εξαιτίας του Αρίστιππου παρά να συμβεί το αντίστροφο". Ωστόσο, στην περίπτωση του μυθιστορήματος, που σημειωτέον είναι πραγματική ιστορία, μόνο τη σωτηρία δεν έφερε.

"Άρχισαν να πετάνε αναμμένα χαρτονομίσματα των χιλίων από το παράθυρο. Από το φωταγωγό της κουζίνας κατάφεραν τα καμένα λεφτά να πετάνε πάνω από τη γωνία. Τα φλεγόμενα χαρτονομίσματα έμοιαζαν με πεταλούδες από φως... Όλοι στο πλήθος, που παρακολουθούσε, κατάλαβαν ότι αυτή η πράξη ήταν μια κήρυξη ολικού πολέμου, ενός κατά μέτωπον και οργανωμένου πολέμου εναντίον ολόκληρης της κοινωνίας. Αυτή η πράξη (σύμφωνα με τις εφημερίδες) ήταν χειρότερη από τα εγκλήματα που είχαν διαπράξει, γιατί ήταν μια ενέργεια μηδενιστική και παράδειγμα καθαρής τρομοκρατίας... Και έπειτα από όλα αυτά τα ατελείωτα λεπτά κατά τη διάρκεια των οποίων είδαν να καίγονται τα χαρτονομίσματα σαν πύρινα πύρινα πουλιά έμεινε μια στήλη στάχτη, μια νεκρική στήλη των αξιών της κοινωνίας (δήλωσε στην τηλεόραση κάποιος από τους μάρτυρες)..."

Το πρώτο μισό της αφήγησης, που εκτυλίσσεται στο Μπουένος Άιρες, παρακολουθείται με "κομμένη την ανάσα" καθώς οι ληστές βρίσκονται σε συνεχή κίνηση προσπαθώντας να διαφύγουν από την αστυνομία ενώ το δεύτερο είναι στατικό και κλειστοφοβικό με τη δράση να ξετυλίγεται κυρίως μέσα σε ένα διαμέρισμα. Οι αφηγηματικοί τρόποι του Ρικάρντο Πίλια είναι αξιοθαύμαστοι. Κινείται με άνεση μεταξύ του ρεπορτάζ και της μυθοπλαστικής αφήγησης κάνοντας ένα βήμα πιο πέρα από τον Τρούμαν Καπότε του αριστουργηματικού "Εν ψυχρώ". Εναλλάσσει συνεχώς τις οπτικές γωνίες ακόμα και τις στιγμές της μεγαλύτερης έντασης με αποκορύφωμα την τελική σκηνή, όπου τα γεγονότα σχολιάζονται είτε από τους δημοσιογράφους είτε από τους πολίτες είτε από τους αστυνομικούς. Κατασκευάζει με πειστικό τρόπο έναν κόσμο του περιθωρίου της μεταπερονικής Αργεντινής, όπου κυριαρχούν τα ναρκωτικά, η βία, το σεξ και ο πόθος για το χρήμα. Οι ομοφυλόφιλοι "δίδυμοι" πρωταγωνιστές δεν λειτουργούν με τη λογική του πραγματικού κόσμου που τους περιβάλλει. Ο δικός τους κόσμος είναι τα φαντάσματα που κουβαλούν μέσα τους εξ απαλών ονύχων και τους κατατρύχουν επιβάλλοντας τη δική τους λογική...

"Στα "Καμένα λεφτά" ο αφηγητής προέκυψε από την πρόθεσή μου να δημιουργήσω μια χορωδιακή αφήγηση, γιατί για μένα το κλειδί του βιβλίου ήταν αυτή η αίσθηση τραγωδίας που δίνει. Σκεφτόμουν τον χορό της ελληνικής τραγωδίας: Οι δημοσιογράφοι, τα σχόλια για την τραγική μοίρα των προσώπων..."

Σημειώσεις: Το βιβλίο γυρίστηκε σε ταινία το 2000 σε σκηνοθεσία Μαρτσέλο Πινιέιρο. Στην πρώτη φωτογραφία το Μοντεβιδέο. Η δεύτερη είναι από την πραγματική επιχείρηση πολιορκίας στο Μοντεβιδέο το 1965. Ο νεκρός μπροστά στο όχημα είναι ένας από τους αξιωματούχους της αστυνομίας, που επιχείρησε να μπει στο διαμέρισμα. Η τρίτη είναι από την ταινία και στην τέταρτη απεικονίζονται οι πραγματικοί πρωταγωνιστές... Το τελευταίο απόσπασμα προέρχεται από συνέντευξη του συγγραφέα στην μεταφράστρια. (6/10)

Ο Γάτος

2011-08-28T21:32:00.002+03:00

Ζωρζ Σιμενόν, εκδ. Άγρα, μτφ. Αργυρώ Μακάρωφ.

"Πῶς παρεδόθημεν τῇ φθορᾷ;

πῶς συνεζεύχθημεν τῷ θανάτῳ;"

Ιωάννης ο Δαμασκηνός

Η Μαργκερίτ Ντουάζ, 71 ετών, και ο Εμίλ Μπουέν, 73, παντρεμένοι εδώ και οκτώ χρόνια, ζούνε μαζί αλλά ο μόνος τρόπος επικοινωνίας τους είναι κάποια υπαινικτικά σημειώματα που πετάει ο ένας στον άλλον. Σημειώματα γραμμένα με μνησικακία και που στόχος τους είναι να προκαλέσουν ταραχή και εκνευρισμό.

"Ο Εμίλ είχε γράψει:

Ο ΓΑΤΟΣ

Του απαντούσε βουβά:

Ο ΠΑΠΑΓΑΛΟΣ

Η κλασική απάντηση. Κατηγορούσε τη γυναίκα του ότι είχε δηλητηριάσει το γάτο του, το δικό του γάτο, που τον είχε αγαπήσει προτού ακόμη τη γνωρίσει..."

Ο Εμίλ την υποψιάζεται ότι δηλητηρίασε το γάτο του ενώ η Μαργκερίτ τον κατηγορεί για το θάνατο του παπαγάλου της, με τον οποίο την εκδικήθηκε.

Ζούνε στο εξής σαν ξένοι: ο καθένας κάνει τα δικά του ψώνια, ετοιμάζει το δικό του φαγητό και φροντίζει το ατομικό του νοικοκυριό. Ο γάμος τους είναι μια φυλακή, που σαν καλοί καθολικοί, την υπομένουν αγόγγυστα.

"Κανένας απ' τους δυο δεν είχε το δικαίωμα να καταθέσει τα όπλα. Είχε γίνει η ζωή τους. Τους ήταν τόσο φυσιολογικό, τόσο απαραίτητο ν' ανταλλάσσουν σημειώματα όπως άλλοι ανταλλάσουν αβρότητες ή φιλιά."

Ο Εμίλ και η Μαργκερίτ, χήροι και οι δυό τους, παντρεύονται σε προχωρημένη ηλικία περισσότερο για να ενώσουν τις μοναξιές τους παρά από αγάπη ή αμοιβαία έλξη. Μετά από οκτώ χρόνια συμβίωσης, η ανάγκη για συντροφιά έχει μεταμορφωθεί σε λυσσαλέο μίσος -το μόνο αίσθημα που συμμερίζονται. Η εχθρότητα κορυφώνεται κι ο Σιμενόν ανατέμνει τους λόγους που τους έκαναν να ενώσουν τις τύχες τους και οδήγησαν στον αφανισμό τους. Περιγράφοντας το ζοφερό παρόν τους βρίσκει τις κατάλληλες αφορμές να μιλήσει για το παρελθόν του καθενός, να ξετυλίξει τις ζωές τους και προπάντων να δώσει υπόσταση και βάθος σ' αυτές τις μικροεμμονές που συγκροτούν τελικά τις ζωές όλων μας.

Έχοντας διαβάσει πάνω από δέκα βιβλία του, πιστεύω ότι είναι ένας από τους καλύτερους ψυχογράφους. Κάθε πρόσωπο των μικρών μυθιστορημάτων του, ακόμα και το πιο έλασσον, αποκτά υπόσταση και διαστάσεις που το εντάσσουν στην πραγματικότητα μας. Ίσως το μυστικό της τέχνης του Βέλγου συγγραφέα να βρίσκεται σ' αυτές ακριβώς τις εμμονές (που συχνά φαίνονται παράλογες αλλά τι άλλο είναι οι εμμονές) με τις οποίες προικίζει τους ήρωές του. 'Ισως πάλι να είναι η κατανόηση και η συμπάθεια που δείχνει για όλους τους χαρακτήρες του, ακόμα και για τους πιο αρνητικούς. Ή γιατί, σε τελευταία ανάλυση, και ο ίδιος με τις εμμονές του, τις υπερβολές του και το δύστροπο χαρακτήρα του δεν ήταν παρά ένας ακόμα ήρωας του έργου του.

Σημειώσεις: Η πρώτη φωτογραφία είναι από την ομώνυμη ταινία του Pierre Granier-Deferre, του 1971, με τον Ζαν Γκαμπέν και την Σιμόν Σινιορέ ενώ στη δεύτερη είναι ο συγγραφέας με τον πρωταγωνιστή της ταινίας. (7/10)

Υ.Γ: Είναι "Ο Γάτος" ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, όπως τα περισσότερα του Σιμενόν; Γιατί όχι; Υπάρχει το πιθανό έγκλημα: η δολοφονία του γάτου, που πρέπει να εξιχνιάσει ο Εμίλ και η βασική ύποπτος: η Μαργκερίτ. Θα μπορούσα, επίσης, να αλλάξω παραμέτρους και να υποστηρίξω ότι εγκληματίες είναι και οι δυο τους με θύμα την κοινή τους ζωή καθώς εγκλωβίζονται σε μια σχέση τύπου:"ούτε μαζί ούτε χώρια", που τρέφεται απ' το αμοιβαίο μίσος τους. Αν αυτό θεωρείται παρατραβηγμένο θα το έπαιρνα πίσω και θα έλεγα ότι πρόκειται για ένα ψυχογραφικό δράμα... χαρακτηρισμός μάλλον βαρύγδουπος για ένα έργο που περιέχει πλήθος κωμικών σκηνών (ή μήπως όχι) τόσο εξαιρετικές που ακόμα και ο Μολιέρος (άλλος μεγάλος ανατόμος των ανθρώπινων εμμονών) θα τις ζήλευε. Σκηνές που αναμφίβολα θα μπορούσαν να το εντάξουν στο είδος των κωμικών μυθιστορημάτων...

Ο Οδυσσέας Ελύτης στη Σκόπελο

2011-08-14T19:18:00.010+03:00

Αχ ομορφιά κι αν δεν μου παραδόθηκες ολόκληρη ποτέ

κάτι κατάφερα να σου υποκλέψω...

Την ώρα που η μικρή βάρκα μπαίνει στη θαλασσοσπηλιά κι από το εκθαμβωτικό φως άξαφνα βρίσκεσαι κλεισμένος μέσα σε μια παγωμένη γαλαζοπράσινη μέντα.

Υπνοβατικός διάλογος με θέα

2011-08-10T18:12:00.007+03:00

---Για πέστε μου, ειλικρινά όμως, τα διαβάζετε όλα αυτά τα βιβλία που βρίσκονται σκορπισμένα στο τραπέζι σας;

---Ναι.

---Εκπληκτικό... κι έχει αυτό το πράγμα κανένα νόημα ή σκοπό;

---Απολύτως κανένα.

--- Τώρα ησύχασα...

Σημειώσεις: Στις φωτογραφίες φαίνεται το τραπεζάκι με τα βιβλία του Ναυτίλου και η θέα απ' το μπαλκόνι με τη Δασιά, το Στρογγυλό και το Πλαρονήσι στο βάθος. Και λίγες ακόμη πληροφορίες για τη θέα στη δεύτερη εικόνα: Το ανοιχτό βιβλίο είναι ο συγκλονιστικός τρίτος τόμος των Υπνοβατών του Μπροχ (1918, Χουγκενάου ή ο Ρεαλισμός), απ' όπου και ο παραπάνω διάλογος και στα αριστερά του το γερμανικό κείμενο. Στο βάθος ο "Νυχτερινός ταξιδιώτης" του Τζαίημς Ελρόυ ενώ στη στοίβα βρίσκονται οι "Καθρέφτες" του Εντουάρντο Γκαλεάνο, η "Ανθρώπινη μοίρα" του Αντρέ Μαλρώ και πάνω-πάνω ο πρώτος τόμος των Απάντων του συγγραφέα από τις εκδ. Pleiade.

Michel de Montaigne (1533-1592)

2011-08-06T22:45:00.013+03:00

Εγώ που περηφανεύομαι πως αγκαλιάζω τόσο ενδελεχώς και τόσο αποφασιστικά τις ηδονές της ζωής, όταν τις κοιτάξω με τόση λεπτολογία, σχεδόν δε βρίσκω μέσα τους άλλο από αέρα. Και τι έγινε; Τότε και εμείς δεν είμαστε άλλο από αέρας. Και ο αέρας (φρονιμότερος απ' ότι εμείς) αρέσκεται να θροΐζει και να πηγαινοέρχεται και αρκείται στον δικό του ρόλο, δίχως να επιθυμεί τη σταθερότητα και τη στερεότητα, ιδιότητες που δεν του ανήκουν.

Σημειώσεις: Ο πίνακας είναι του Ματίς με τίτλο: Luxe, calme et volupté (1905) - Χλιδή, γαλήνη και ηδονή: (πρόκειται για αναφορά σε στίχο του Μπωντλαίρ από το ποίημά του: "Πρόσκληση σε ταξίδι"). Το απόσπασμα περιέχεται στον τρίτο τόμο των εξαιρετικών Δοκιμίων του Μονταίνι, εκδ. Εστίας σε μετάφραση του Φ. Δρακονταϊδή. Όσο για τον τίτλο του έργου του Ματίς θα έλεγα ότι ταιριάζει γάντι στις εικοσαήμερες διακοπές μου στη Σκόπελο...

Ο δικαστής και ο δήμιός του

2011-07-24T15:01:00.004+03:00

Φρήντριχ Ντύρενματ, Μεταμεσονύχτιες εκδόσεις, μτφ. Ρεγγίνα Μόζερ-Μαθιοπούλου.

"Όλα στην Ελβετία μοιάζουν ήρεμα μέχρις αποβλακώσεως, που επιτείνεται απ' τον εύκολο πλούτο που δημιουργεί η εκπληκτική ανάπτυξη του ελβετικού τραπεζικού συστήματος, το οποίο περιθάλπει όλα τα καθάρματα απανταχού της οικουμένης."

Β. Ραφαηλίδης

Το βιβλίο ξεκίνησα να το διαβάζω στην παλιά πόλη της Βέρνης. Πόλη όμορφη, καθαρή, ήσυχη κι όπου η "τάξη", θα έλεγα, είναι το σήμα κατατεθέν της. Ακόμα και οι αρκούδες της, στις όχθες του ποταμού Άαρε, που την περιβάλλει, είχαν κάτι το "ελβετικό"... Κι όμως λίγο πιο έξω από την ήρεμη αυτή πόλη βρίσκεται δολοφονημένος ένας αστυνομικός της. Ο γέρος επιθεωρητής Μπέρλαχ, που σε όλο το μυθιστόρημα υποφέρει αφόρητα από καρκίνο του στομάχου, μαζί με τον υφιστάμενό του Τσαντς αναλαμβάνει τη διαλεύκανση του εγκλήματος. Και βέβαια, όπως είναι αναμενόμενο, διαπιστώνουμε ότι πίσω απ' αυτή την "τάξη" υπάρχουν κολοσσιαία οικονομικά συμφέροντα, εγκληματίες από το εξωτερικό που δρουν ανεξέλεγκτα, ευαίσθητες πολιτικές και κοινωνικές ισορροπίες που, πάση θυσία, δεν πρέπει να διαταραχθούν... "Όταν ακούς τάξη ανθρωπινό κρέας μυρίζει" έγραφε κάπου ο Οδυσσέας Ελύτης.

Η Ελβετία με τα 25 καντόνια της και τις 4 επίσημες γλώσσες της, η Ελβετία της σοκολάτας, των χειροποίητων ρολογιών και των τραπεζών, η Ελβετία της μόνιμης ειρήνης και της υποδειγματικής δημοκρατικής διακυβέρνησης αναστατώνεται όταν ένα έγκλημα λάβει χώρα εντός των συνόρων της. Αυτό βέβαια δεν την εμποδίζει να δέχεται, ως κλεπταποδόχος, τα προϊόντα εγκλήματος απ' όλο τον κόσμο και να πλουτίζει απ' αυτά. Ο Μπέρλαχ κινούμενος ανάμεσα σε πολιτικούς, γραφειοκράτες και εγκληματίες θα προσπαθήσει με έναν περίτεχνο ελιγμό να τιμωρήσει όχι τόσο τον δολοφόνο όσο τον εγκληματία(!) και να αποδώσει δικαιοσύνη, σύμφωνα με τον προσωπικό του κώδικα απονομής της.

Το βιβλίο διαβάζεται με εξαιρετικό ενδιαφέρον, σα να παρακολουθείς μια παρτίδα σκάκι. Ο Μπέρλαχ και πίσω απ' αυτόν ο Ντύρενματ μεταχειρίζονται επιδέξια τους πρωταγωνιστές σαν πιόνια οδηγώντας τήν παρτίδα σε ένα αναπάντεχο ματ. Η γραφή του Ελβετού συγγραφέα είναι λιτή με λεπτή ειρωνεία και σχετικά αργή δίνοντας στον αναγνώστη την ευκαιρία να επεξεργαστεί αυτά που συμβαίνουν. Ωστόσο το μεγαλύτερο προσόν του μυθιστορήματος είναι το σκηνικό, μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται: Η Βέρνη και τα περίχωρά της.

"Η αυγή που πρόβαλλε ήταν καθαρή και επιβλητική. Ο ήλιος ήταν ένας ακηλίδωτος δίσκος που έριχνε μακριές και έντονες σκιές. Η πόλη ήταν απλωμένη εκεί σαν άσπρο κοχύλι που απορροφούσε το φως, το οποίο χανόταν στα δρομάκια, για να εμφανιστεί και πάλι τη νύχτα ανάμεσα από τα χιλιάδες φώτα της πόλης. Η πόλη έμοιαζε με τέρας που γεννούσε ολοένα ανθρώπους για να τους αποτελειώσει και να τους θάψει..."

Ο Φρήντριχ Ντύρενματ (1921-1990) γεννήθηκε Κόνολφίνγκεν κοντά στη Βέρνη. Έγραψε τέσσερα αστυνομικά μυθιστορήματα από τα οποία "Ο δικαστής και ο δήμιός του" (1951) είναι το πρώτο. Μάλιστα γράφτηκε, όπως και το δεύτερο, κατά παραγγελία, σε μια εποχή που είχε ανάγκη από χρήματα. Αυτό όμως που του χάρισε την παγκόσμια επιτυχία ήταν το αριστουργηματικό θεατρικό του: "Η επίσκεψη της γηραιάς κυρίας" (1956). Ένα κράμα τραγωδίας και κωμωδίας με πολλά στοιχεία παραλόγου. Ο ίδιος ισχυριζόταν πως η κατάσταση του κόσμου είναι πολύ πιο παράδοξη απ' όσο μπορούσε ποτέ ο ίδιος να φανταστεί: η ίδια η πραγματικότητα κατά τη γνώμη του παρουσιάζει ένα αξεπέραστο θέατρο του παραλόγου... Όσο για τα υπόλοιπα στοιχεία του βιογραφικού του θα δώσω το λόγο στον ίδιο τον Ντύρενματ: "Δεν έχω βιογραφικό. Δεν γράφω για να βγάλετε συμπεράσματα για το άτομό μου, αλλά για να βγάλετε συμπεράσματα για τον κόσμο."

Σημειώσεις: Το μότο της ανάρτησης προέρχεται από το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη: Οι λαοί της Ευρώπης (εκδ. του Εικοστού πρώτου). Η δεύτερη εικόνα είναι το σχεδιάγραμμα της περιοχής μέσα στην οποία εκτυλίσσεται το έργο και οι επόμενες δύο φωτογραφίες είναι από τη Βέρνη. Το μυθιστόρημα έχει γυριστεί σε ταινία το 1975 από τον Μαξιμίλιαν Σελ με τη συνεργασία και του ίδιου του συγγραφέα στο σενάριο. Πρωταγωνιστούν εκλεκτοί ηθοποιοί όπως ο Γιον Βόιτ, ο Μάρτιν Ριτ, ο Ρόμπερτ Σω, ο Ντόναλντ Σάδερλαντ και η Ζακλίν Μπισέ. Μάλιστα εμφανίζεται στην ταινία και ο Ντύρενματ. Θα ήθελα πολύ να τη δω αλλά μέχρι τώρα δεν είχα την ευκαιρία. Την "Επίσκεψη της γηραιάς κυρίας" είχα την τύχη να την παρακολουθήσω, πριν από λίγα χρόνια, σε μια εξαιρετική παράσταση σκηνοθετημένη από τον Λιβαθηνό με την Αρβανίτη και τον Φέρτη στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. (5/10)

Αδριανού απομνημονεύματα - 2

2011-07-19T02:50:00.005+03:00

Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, εκδ. μτφ. Χατζηνικολή.

Marguerite Yourcenar, ed. La Pleiade.

"Όταν δεν υπήρχανε πια οι θεοί, και ο Χριστός δεν υπήρχε ακόμη, υπήρξε, ανάμεσα στον Κικέρωνα και στο Μάρκο Αυρήλιο μια μοναδική στιγμή, στην οποία υπήρχε μόνον ο άνθρωπος".

Φλωμπέρ

Τα "Απομνημονεύματα του Αδριανού" είναι βιβλίο που δεν τελειώνει όταν διαβάσεις και την τελευταία του σελίδα. Συνεχίζει να βρίσκεται μαζί σου, να σ' ακολουθεί και ίσως ακόμη και να σε αλλάζει... Βέβαια απαραίτητη προϋπόθεση είναι οι αναγνώστες του να είναι μέλη της κάστας αυτών που δεν στρέφουν την πλάτη τους στα δύσκολα βιβλία, που διαβάζουν αργά, υπογραμμίζοντας και σχολιάζοντας, που στοχάζονται και κάνουν παύσεις δίνοντας χώρο στο κείμενο να ξεδιπλωθεί. Πραγματικός αναγνώστης, έλεγε η Γιουρσενάρ, είναι όποιος διαβάζει όχι για να ταυτιστεί αλλά, αντίθετα, για να πλατύνει την αντίληψή του, για να περάσει με την ανάγνωση μέσα σε διαφορετικές ζωές. Το αριστουργηματικό της μυθιστόρημα δεν είναι παρά ένας στοχασμός σχετικά με τη φύση του ανθρώπου, ένας στοχασμός για τη μοναξιά και τον έρωτα, για τις απολαύσεις και την φθορά του σώματος που αναπόφευκτα επιφέρει ο χρόνος, για τη ζωή και το θάνατο.

"Μικρή ψυχή, ψυχή τρυφερή και μετέωρη, συντρόφισσα του σώματος που σε φιλοξένησε, θα κατεβείς σ' αυτούς τους ζοφερούς τόπους, τους σκληρούς και γυμνούς, όπου θα χρειαστείς ν' απαρνηθείς τις αλλοτινές σου χαρές. Ακόμα μια στιγμή, ας αντικρίσουμε μαζί τα γνωστά μας ακρογιάλια, τα πράγματα που είναι βέβαιο πως δεν θα ξαναδούμε πια... Ας προσπαθήσουμε να βαδίσουμε προς στο θάνατο με μάτια ανοιχτά..."

Ο αυτοκράτωρ Αδριανός ενώ είναι άρρωστος και νιώθει κοντά στο θάνατο (138 μ.χ) γράφει τα απομνημονεύματά του απευθυνόμενος στον υιοθετημένο διάδοχό του, Μάρκο Αυρήλιο. Αναγκασμένος, λόγω της ασθένειάς του, να απαρνηθεί κάθε είδους δραστηριότητα αποφασίζει να γράψει για τη ζωή του. Κι ενώ αρχικά μιλάει για το θάνατο, τον έρωτα, την τροφή, τον ύπνο και τα βιβλία, σιγά-σιγά οι αναμνήσεις τον κατακλύζουν και ανακαλεί όχι μόνο την παιδική του ηλικία αλλά και όλη την εποχή κατά την οποία με περίτεχνες ενέργειες κέρδισε το θρόνο. Ο κουρασμένος και ετοιμοθάνατος γέρος παραχωρεί τη θέση του στον πανίσχυρο αυτοκράτορα που συνεχίζει να ξετυλίγει τη ζωή του... Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι το κέντρο αυτής της πλούσιας σε δράση και επιτεύγματα ζωής δεν είναι οι νικηφόρες εκστρατείες του ή η εγκαθίδρυση της πολύτιμης ειρήνης απ' άκρη σ' άκρη σε όλη την αυτοκρατορία ούτε τα μνημεία που άφησε και που μέχρι και σήμερα θαυμάζουμε αλλά ο έρωτάς του για τον νεαρό Έλληνα Αντίνοο!

"Οι μορφές που αναζητάμε απελπισμένα, μάς ξεφεύγουνε. Δεν ζούνε παρά ένα λεπτό. Ξαναβλέπω ένα κεφάλι γερμένο τη νύχτα μέσα στην ακαταστασία των μαλλιών του, μάτια που τα τραβηχτά βλέφαρα δείχναν λοξά, ένα νεαρό πρόσωπο πλατύ και σαν μισογερτό... Ένα απόγευμα κυνηγιού του ξανάδινε το σφρίγος, την αθλητική του σβελτάδα. Μια ώρα ήλιου τόκανε να περάσει από το χρώμα του γιασεμιού στο χρώμα του μελιού... Δεν υπήρξα απόλυτος άρχοντας παρά μόνο μια φορά και για ένα μονάχα πλάσμα."

Ο Αδριανός δεν αφηγείται τη ζωή του με στόχο την ανασύσταση του παρελθόντος. Είναι το μέσον που χρησιμοποιεί για να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του πριν πεθάνει: "Αγνοώ σε ποια συμπεράσματα θα με παρασύρει αυτή η αφήγηση. Βασίζομαι πάνω σ' αυτή την επιθεώρηση των γεγονότων για να προσδιοριστώ, να κριθώ ίσως, ή να γνωρίσω τουλάχιστον καλύτερα τον εαυτό μου προτού πεθάνω". Ο Αδριανός πασχίζει να ορίσει τον εαυτό του, να βρεί την ουσία της ύπαρξής του. Υπήρξε ένας άνθρωπος πλήρης: κυρίαρχος του κόσμου, σοφός, καλλιτέχνης, εραστής. Αναζήτησε εξίσου τη δόξα, τη σοφία και το πάθος. Αλλά πού βρίσκεται το ουσιώδες; "Αυτή τη στιγμή που γράφω αυτά, μόλις μετά βίας μού φαίνεται ουσιώδες το ότι υπήρξα αυτοκράτορας".

Γράφει η Γιουρσενάρ στο Σημειωματάριο που ακολουθεί το μυθιστόρημα: "Να μη χάσω ποτέ από τα μάτια μου το διάγραμμα της ανθρώπινης ζωής, που δεν το συνθέτουν, ό,τι κι αν λένε, μια οριζόντιος και δύο κάθετες, αλλά περισσότερο τρεις ελικοειδείς, που προχωρούνε προς το άπειρο χωρίς να παύουνε να προσεγγίζουν και να χωρίζονται μεταξύ τους: Αυτό που ένας άνθρωπος πίστεψε πως ήταν, αυτό που θα ήθελε να είναι και αυτό που υπήρξε".

Η γραφή της Γιουρσενάρ μου φέρνει στο νου τους αδαμαντουργούς, που με την αυστηρά πειθαρχημένη τεχνική τους, κατορθώνουν να μετατρέψουν τα πολύτιμα καρβουνάκια σε πολυεπίπεδους κρύσταλλους απαράμιλλης διαύγειας και λάμψης. Ωστόσο, αν θα έπρεπε να βρω μία μόνο λέξη που να τη χαρακτηρίζει, αυτή θα ήταν η ευγένεια.

Διαβάζοντας τον "Αδριανό" διαπιστώνεις ότι η φύση του ανθρώπου δεν αλλάζει ποτέ, κι ότι ο αλαζονικός άνθρωπος του εικοστού πρώτου αιώνα αυταπατάται αν νομίζει πως μέσα σε είκοσι αιώνες κατάφερε να αλλάξει έστω και στο ελάχιστο την ουσία της ύπαρξής του...

"Η ουσία, η δομή του ανθρώπου δεν αλλάζει ποτέ. Τίποτα δεν είναι σταθερότερο από την καμπύλη ενός ταρσού, από το σημείο κάποιου τένοντα ή από το σχήμα του μεγάλου δάχτυλου του ποδιού. Αλλά υπήρχανε εποχές που τα παπούτσια παραμορφώνανε λιγότερο. Στους αιώνες για τους οποίους μιλώ, βρισκόμαστε πολύ κοντά στην ελεύθερη αλήθεια του γυμνού ποδιού".

Σε ένα από τα "Διηγήματα της Ανατολής" η Γιουρσενάρ μας μιλάει για έναν Κινέζο ζωγράφο, το γέρο Βανγκ-Φο. Ο αυτοκράτορας τον φυλάκισε και είναι έτοιμος να τον εκτελέσει γιατί ο κόσμος δεν είναι τόσο όμορφος όσο οι ζωγραφιές του. Συνεπώς τον κατηγορεί για ψευδομαρτυρία! Ωστόσο, διατάζει τον καταδικασμένο σε θάνατο, πριν την εκτέλεση της ποινής του, να ζωγραφίσει ένα τελευταίο έργο. Ο Βανγκ-Φο ζωγραφίζει στον πίνακά του ένα καράβι. Και μπροστά στον εξαπατημένο δήμιό του, επιβιβάζεται στο πλεούμενο που μόλις είχε απεικονίσει... Αυτό είναι και το μέγα επίτευγμα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ: η τέχνη της γίνεται πραγματικότητα και η πραγματικότητα μεταμορφώνεται από την τέχνη.

Σημειώσεις: Οι δύο πρώτες προτομές είναι του Αδριανού. Στη συνέχεια ένα άγαλμα και μια προτομή του Αντίνοου. Ακολουθεί ένα ρωμαϊκό μωσαϊκό του 1ου μ.χ αιώνα, που απεικονίζει μια ερωτική σκηνή. Τα αποσπάσματα με κόκκινους χαρακτήρες είναι από το μυθιστόρημα ενώ αυτά με μπλε από το Σημειωματάριο της Γιουρσενάρ. Αυτά που γράφω περί γραφής της Γιουρσενάρ αφορούν μόνο στο γαλλικό κείμενο, το οποίο η ελληνική μετάφραση, όπως έγραψα σε προηγούμενη ανάρτηση, σχεδόν κατέστρεψε.(10/10)

Χωρίς λόγια...

2011-07-08T21:25:00.001+03:00

Ανταπόκριση από Σκόπελο

2011-07-05T18:35:00.001+03:00

Σημειώσεις: Οι διακοπές άρχισαν... Μία εβδομάδα στη Σκόπελο, απ' όπου και οι φωτογραφίες. Συγκεκριμένα από Γλώσσα μεριά... Στο τραπεζάκι, όπου κάθε πρωί την αράζω και -τι άλλο;- διαβάζω μέχρι μεσημβρίας, κάποιος ιδιαίτερα εξοικειωμένος με τα βιβλία, μπορεί να διακρίνει: τα "Καμένα λεφτά" του Ρικάρντο Πίλια μαζί με έναν άτλαντα τσέπης ανοικτό στην Αργεντινή & Ουρουγουάη, τους "Υπνοβάτες" του Χέρμαν Μπροχ (2ος τόμος: 1903, Ες ή η Αναρχία) μαζί με το πρωτότυπο (Die Schlafwandler) και το "Αξολότλ και άλλα διηγήματα" του Χούλιο Κορτάσαρ.

Αδριανού απομνημονεύματα - 1

2011-06-30T22:37:00.016+03:00

Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, εκδ. & μτφ. Χατζηνικολή.

"Όλα μάς ξεφεύγουνε, και όλοι, και μεις οι ίδιοι"

Εδώ και πάρα πολλά χρόνια οι εκδόσεις Χατζηνικολή ήταν ταυτισμένες, στη βιβλιοφιλική μου συνείδηση, με την Γιουρσενάρ. Επιπλέον, και η ίδια η Ιωάννα Χατζηνικολή, που έχει μεταφράσει τα περισσότερα έργα της, μου θύμιζε φυσιογνωμικά την Γαλλίδα (ή Βελγίδα αν προτιμάτε) δημιουργό. Οι μεταφράσεις της μάλιστα ήταν πολυπαινεμένες από πολλούς Έλληνες κριτικούς, αρχής γενομένης από τον Κ.Θ. Δημαρά, ο οποίος δήλωνε και προσωπικός φίλος της Γιουρσενάρ, όπως άλλωστε και η μεταφράστρια. Αναρωτιέμαι πόσοι απ' αυτούς που τις επαινούσαν είχαν μπει στον κόπο να τις διαβάσουν μαζί με το πρωτότυπο. Αλλά και το ελληνικό κείμενο αν διαβάσει κανείς προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι σε πολλά σημεία δεν βγάζει νόημα... Κι όμως το γαλλικό χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και διαύγεια.

Γράφει ο άρρωστος Αδριανός, στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, για το νερό: "Ως την αγωνία κι ανακατεμμένο με την πίκρα των τελευταίων φαρμάκων, θα προσπαθώ να νιώθω τη δροσερή του αγευστιά πάνω στα χείλη μου". Τι θέλει να πει; Με τη λέξη αγωνία μεταφράζει τη γαλλική λέξη agonie, που μπορεί να προέρχεται ετυμολογικά από τη λέξη αυτή αλλά σημαίνει την επιθανάτια αγωνία, δηλαδή τη στιγμή του θανάτου! Και το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο καθώς η agonie χρησιμοποιείται καμιά δεκαριά φορές στο κείμενο, με αποκορύφωμα τη σελίδα 231, όπου σύμφωνα με τη μεταφράστρια ο Όσιρις είναι ο "θεός των αγωνιών"...

Άστοχες μεταφραστικές επιλογές, συνεχή λάθη (σχεδόν σε κάθε σελίδα), παραλείψεις φράσεων ή και ολόκληρων προτάσεων, προχειρότητα... Και να σκεφτεί κανείς ότι πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα του εικοστού αιώνα. Η αλήθεια είναι πως ήμουν υποψιασμένος καθώς είχα, πριν αρκετό καιρό, διαβάσει μια άλλη μετάφρασή της από τα αγγλικά (Ο μεγάλος Γκάτσμπι) και η οποία κατέληξε στην ανακύκλωση. Εδώ το αποτέλεσμα δεν ήταν τόσο τραγικό και το βιβλίο παρέμεινε στη βιβλιοθήκη μου, αν και καταμουτζουρωμένο από τις διορθώσεις.

Η Γιουρσενάρ (1903-1987) έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στο Μέην, στις ΗΠΑ, σε ένα μικρό νησάκι του Ατλαντικού. Το 1939, λόγω της απειλής του πολέμου, η μεταφράστριά της, Γκρέης Φρικ (Grace Frick), την προσκάλεσε να μείνει στην Αμερική. Αγαπήθηκαν τόσο πολύ, που έκτοτε έζησαν μαζί, στο νησί των Έρημων λόφων, μέχρι το θάνατο της Φρικ, το 1979.

Στο Σημειωματάριο, που συμπληρώνει τα Απομνημονεύματα του Αδριανού, η συγγραφέας γράφει: "Αυτό το βιβλίο δεν είναι αφιερωμένο σε κανένα. Θα έπρεπε να ήταν αφιερωμένο στον G.F ..., και θα ήταν, αν δεν υπήρχε κάτι άκοσμο σε μια προσωπική αφιέρωση μπροστά από ένα έργο από το οποίο προσπαθούσα να σβυστώ. Αλλά και η μεγαλύτερη αφιέρωση θα παρέμενε πολύ ατελής και πολύ κοινός τρόπος για να τιμήσω μια φιλία τόσο λίγο κοινή. Όταν επιχειρώ να προσδιορίσω αυτό το αγαθό που μου έχει δοθεί από τόσα χρόνια, λέω πως ένα τέτοιο προνόμιο, όσο κι αν είναι σπάνιο, δεν μπορεί να είναι παρ' όλ' αυτά μοναδικό..." και συνεχίζει να μιλάει υπαινικτικά και με στοργή για την Γκρέης. Βέβαια στα γαλλικά δεν μπαίνει άρθρο μπροστά στο όνομα και ενδεχομένως η Χατζηνικολή, αν και φίλη, δεν ήξερε την Φρικ και υπέθεσε ότι πρόκειτο για άνδρα. Στην επόμενη όμως σελίδα συνεχίζει να μιλάει για την Γκρέης και μάλιστα την στιγμή που επισκέφτηκε μαζί της την Έπαυλη του Αδριανού:"Ο G... και γω βρεθήκαμε μπροστά στο καλαμένιο κρεββάτι ενός βοσκού..." Εδώ όμως δεν υπάρχει δικαιολογία καθώς το "βρεθήκαμε" αποδίδει μια γαλλική μετοχή η οποία με την κατάληξή της δηλώνει ξεκάθαρα ότι αφορά σε δύο γυναίκες. Όμως η Χατζηνικολή επιμένει και συνεχίζει με το ίδιο πείσμα και πιο κάτω ακόμη...

Δυστυχώς έχω κι άλλα βιβλία της Γιουρσενάρ μεταφρασμένα από την Χατζηνικολή και πολύ φοβάμαι ότι θα συναντήσω τα ίδια προβλήματα. Οι εκδόσεις της, προφανώς, έχουν την αποκλειστικότητα των πνευματικών της δικαιωμάτων αλλά ακόμη κι αν δεν την είχαν, ποιος θα δοκίμαζε να ξαναμεταφράσει ένα βιβλίο του οποίου η πρώτη μετάφραση έχει λάβει τόσα εγκώμια;

Σημείωση: Στη φωτογραφία η Γιουρσενάρ με την Γκρέης Φρικ.

Βάρδια

2011-06-22T23:35:00.007+03:00

Νίκος Καββαδίας, εκδ. Άγρα.

Αυτά τα ωραία και μεγάλα καράβια, που ζυγιάζονται (λικνίζονται) ανεπαίσθητα πάνω στα ήσυχα νερά, αυτά τα ρωμαλέα καράβια, με την άπραγη και νοσταλγική όψη, άραγε δεν μας λένε σε γλώσα βουβή: Πότε θα σαλπάρουμε για την ευτυχία;

Μπωντλαίρ

Βάρδια πρώτη

Στη θάλασσα της Κίνας ένα σαπιοκάραβο, ο "Πυθέας", έχει βάλει πλώρη για το Σαντούν. Στις ατελείωτες ώρες της βάρδιας οι ναυτικοί συζητούν και αφηγούνται ανέκδοτα και αναμνήσεις. Οι συναρπαστικές αυτές ιστορίες αποτελούν ίσως το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος αλλά και το μεγαλύτερο δέλεαρ για τον αναγνώστη. Ας μη γελιόμαστε, όσες αναλύσεις κι αν γραφτούν, η μεγαλύτερη γοητεία της "Βάρδιας" οφείλεται σ' αυτές ακριβώς τις ιστορίες: Άλλες κωμικές κι άλλες συγκινητικές, άλλες σου φέρνουν γέλια κι άλλες σου προκαλούν φρίκη, άλλες αλλόκοτες κι άλλες χάνονται σα μέσα σ' όνειρο...

Κάθομαι στο γραφείο μου, ανάμεσα στα τέσσερα ντουβάρια και πάντα πάνω στη "στέρεα γη", βυθίζομαι στον κόσμο του Καββαδία και "φεύγω"... Ας πούμε ότι είναι ο δικός μου τρόπος για να φιάχνομαι, ας πούμε ότι είναι το όπιό μου -η "στεριανή μου ζάλη", ίσως κι ολόκληρη η λογοτεχνία, στοιβαγμένη γύρω μου, δεν είναι παρά αυτό ακριβώς: ο παράδεισός μου... το Bali μου... ένα bungalow στη μέση ενός κτήματος... η Ναμίλα να τραγουδάει, η Λοάνα να παίζει ένα όργανο που δεν το βλέπω και η Ταλόρα να καπνίζει και να σωπαίνει... ένας παπαγάλος κάτασπρος με κίτρινο λειρί να περπατάει πάνω στο τραπέζι... Ά, ρε Αλεβίζο... φάε, μωρέ κι έπειτα θα τση πηδήξεις και τση τρεις, μα πρώτα φαρμάκωσε, για να 'χεις κουράγιο... κοιτάζω κλεφτά πότε τη μια, πότε την άλλη... σ' αρέσουνε τα μάγκος; Πώς ν' απαντήσω... η ρώγα μιανής από τις μικρές, καθώς σκύβει να με σερβίρει, γαργαλάει το μάτι μου... Ά, ρε Αλεβίζο... ξαπλώνω με τα κορίτσια και το χάραμα σηκώνομαι και κάνω μπάνιο σ' ένα βαρέλι... οι τρεις κοπέλες λάμπουνε στο φως... τα μαλλιά τους στάζουνε νερό στο κορμί τους... δεν παύουνε να μιλάνε η μια στην άλλη και να γελάνε... μου φέρνουνε καφέ... _θα φύγεις; _Ναι... _Στου διαόλου τη μάνα, στα μελίδια, στον αγύριστο... Άντε πήγαινε... τις ευχές να φοβάσαι... Αν μετανιώσεις, έλα πίσω ό,τι ώρα θέλεις... θα περιμένω... Ά, ρε Αλεβίζο... Ά, ρε Κόλια...

Βάρδια δεύτερη

Από τη μια οι στεριανοί, με την ασφάλεια, την ησυχία, τα σιδερωμένα πουκάμισα, το σπιτικό φαγητό και τη γυναίκα δίπλα και από την άλλη οι πλάνητες, έτοιμοι για ταξίδια χωρίς προορισμό, που θα τροφοδοτήσουν τη μνήμη. Με τα εξωτικά αλλά βρώμικα λιμάνια, τις πουτάνες, άγιες όλες κι ευλογημένες και το ντάκα ντούκου της μηχανής.

"Η θύμηση αξίζει μονάχα όταν ξέρεις πως θα κινήσεις για καινούργιο ταξίδι. Η χειρότερη άρνηση, η μεγαλύτερη απελπισία, είναι να φουντάρεις στον τόπο σου και να ζεις με τις αναμνήσεις".

Και ο Μαραμπού ταξιδεύει παντού, σ' όλα τα μήκη και πλάτη... Ο κόσμος του είναι γεμάτος από μυρουδιές και χρώματα μα πιο πολύ απ' όλα, από τις "γυναίκες" του. Θα 'λεγε κανείς ότι μια μίξη από χρώματα κι οσμές θ' αρκούσε για να τις περιγράψει. Τι να πει κανείς για την έξοχη ιστορία της Μυτιληνιάς και της Madame Blanche στη Βυρηττό, που ξετυλίγεται σε δόσεις καθ' όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης!

"Μια κανελιά κούρσα σταμάτησε δίπλα μας. Η πόρτα άνοιξε και μας έφραξε ολότελα το πεζοδρόμιο ίσαμε τον τοίχο. Μπάφα από μπερδεμένα μυρωδικά μου χτύπησε τα ρουθούνια. Η Madame Blanche, πελώρια και μπογιατισμένη σα μπαρμπούτα του Ensor, κατέβηκε με μεγάλο κόπο, κουδουνίζοντας τα βραχιόλια. Στα δάχτυλά της λάμπανε πετράδια πολύτιμα. Καθώς με φιλούσε τα χνώτα της μύριζαν αράκ. Τα μάτια της στριφογύριζαν σα χάντρες Κινέζου ταχυδακτυλουργού μέσα σε πολύχρωμα φώτα..."

Βάρδια τρίτη

Στη μέση περίπου του βιβλίου, η αφήγηση περνάει από το τρίτο στο πρώτο πρόσωπο και το μυθιστόρημα φτάνει στην κορύφωσή του. Εσωτερικοί μονόλογοι με έντονα εξομολογητικό χαρακτήρα, γραφή ποιητική ενίοτε παραληρηματική, λόγος ελλειπτικός. Η τράπουλα ανακατεύεται... τα χρώματα σε πιτσιλάνε και οι μυρωδιές σε πνίγουν. Σα να ξεπηδούν από το ασυνείδητο, οι αναμνήσεις είναι ασυνάρτητες και φέρνουν έντονα την αίσθηση της σήψης και της ενοχής που σταδιακά καλύπτει τα πάντα...

"Ό,τι αγγίζω σαπίζει. Δεν πεθαίνει, σαπίζει."

Βάρδια τέταρτη

Μυθιστορία, ποίηση, μαρτυρία ή ταξιδιωτικό; Σε ποιο είδος ανήκει η "Βάρδια"; Το βιβλίο του Καββαδία δεν ανήκει σε κανένα απ' αυτά. Ανήκει στο είδος Μαραμπού (Marabou) της οικογενείας των πελαργιδών (Ciconiidae) και πιο συγκεκριμένα στο υποείδος: Λεπτόπιλος ο διστακτικός (Leptopilos dubius). Ζει συνήθως στις περιοχές του Ινδικού ωκεανού αλλά δεν αποκλείεται, σπάνια βέβαια, να βρεθεί και στις περιοχές της Μεσογείου. Είναι πουλί άφωνο, ωστόσο παράγει κάποιους ήχους με τον αεροφόρο θύλακα, που διαθέτει στη βάση του λαιμού του. Ταξιδεύει συνεχώς και τρέφεται με ζωντανούς, αμφίβιους ή θαλάσσιους, μικροοργανισμούς. Ωστόσο, ελλείψει αυτών, δεν περιφρονεί ούτε τα λείψανα νεκρών οργανισμών ούτε διάφορα απορρίματα, ιδιαίτερα αυτά που ονομάζουν memoriae...

Βάρδια τελευταία

Το ταξίδι στο μυθικό κόσμο του Καββαδία είναι μια εμπειρία μοναδική. Η "Βάρδια" είναι ένα κείμενο αριστουργηματικό και η κορυφή της λογοτεχνικής του πορείας. Δε μένει παρά να τον ευχαριστήσω για τη φιλοξενία στον "Πυθέα" ελπίζοντας αυτές οι ευχαριστίες μου να φτάσουν στον τόπο που φαντάζομαι ότι τώρα βρίσκεται. Όσο για το πού είναι αυτός ο τόπος, δε νομίζω να χωρά καμιά αμφιβολία...

"Γέρο σου πρέπει μοναχά το σίδερο στα πόδια,

δυο μέτρα καραβόπανο κι αριστερά τιμόνι.

Μια μέδουσα σ' αντίκρισε γαλάζια και σιμώνει

κι ένας βυθός που βόσκουνε σαλάχια και χταπόδια."

(στίχοι γραμμένοι στις 7.2.1975, τρεις μέρες πριν από το θάνατό του)

Σημειώσεις: Αξίζει πιστεύω να αναφέρω τρία πολύτιμα βοηθήματα, για όποιον επιθυμεί να εμβαθύνει στο σύμπαν του Καββαδία: α) Γιώργος Τράπαλης: Γλωσσάρι στο έργο του Καββαδία, β) Μαίρη Μικέ: Η "Βάρδια" του Καββαδία- Εικονο-γραφήσεις και Μεταμορφώσεις, γ) Γκυ Σωνιέ: "Ετούτο το κορμί το τόσο αμαρτωλό..."- Έρευνα στον μυθικό κόσμο του Καββαδία. Όλα από τις εκδόσεις Άγρα. Μαραμπού ήταν το παρατσούκλι του συγγραφέα και το "τσίμπησε" μετά την έκδοση της πρώτης ποιητικής του συλλογής με αυτόν τον τίτλο. Η ονομασία του τροπικού πτηνού προέρχεται από την αραβική λέξη μαραμπούτ και οφείλεται στο υποτίθεται συλλογισμένο ύφος και τη σοβαρή του στάση... Tα αποσπάσματα με κόκκινους χαρακτήρες είναι από το βιβλίο. Οι εικόνες που κοσμούν την ανάρτηση είναι, με τη σειρά, των παρακάτω ζωγράφων: Μ. Χάρου, κάποιου άγνωστου σε μένα ζωγράφου (αν κάποιος αναγνωρίζει από το έργο το δημιουργό του, ας μου το γνωστοποιήσει), Otto Dix και πάλι Otto Dix, James Ensor (οι μπαρμπούτες του...), Otto Griebel και στην τελευταία φωτογραφία ο Μαραμπού ή Κόλιας... (9/10)

Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και Τρομοκρατία

2011-06-13T20:50:00.004+03:00

Έρικ Χομπσμπάουμ, εκδ. Θεμέλιο, μτφ. Νίκος Κούρκουλος.

Ημερολόγιο ανάγνωσης

Δευτέρα 4 Απριλίου

Ένα ακόμα βιβλίο του αιωνόβιου Χομπσμπάουμ από το Θεμέλιο. Αν εξαιρέσει κανείς τους τρεις πρώτους τόμους της φημισμένης τετραλογίας του, όλα τα υπόλοιπα έχουν εκδοθεί από τον ίδιο εκδοτικό οίκο. Δυστυχώς για μια ακόμη φορά ο εκδότης επιλέγει τη λατινική γραφή του ονόματός του, πιθανόν λόγω της αβεβαιότητας για το πώς προφέρεται στα ελληνικά. Η εμφάνιση του βιβλίου μέτρια... Αφιέρωση του συγγραφέα στο Κολέγιο Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, όπου δίδαξε μέχρι τη συνταξιοδότησή του... Πρόκειται για μια συλλογή δέκα δοκιμίων που είτε έχουν παρουσιαστεί σε διαλέξεις είτε έχουν γραφτεί ως άρθρα σε έντυπα... Όσλο 2001, Δελχί 2004, Χάρβαρντ 2005, Θεσσαλονίκη 2004, Φρανκφούρτη 2004...

"Ο 20ός αιώνας στάθηκε η εκπληκτικότερη εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς συνδύασε ασύγκριτες ανθρώπινες καταστροφές, σημαντική υλική βελτίωση και μια πρωτοφανή αύξηση της ικανότητάς μας να αλλάξουμε, και ίσως να καταστρέψουμε, την όψη του πλανήτη μας -ακόμα και να βγούμε έξω..."

Τρίτη 5 Απριλίου

Με εντυπωσιάζει η διαύγεια και η σαφήνεια της γραφής του. Προσπαθεί να προσεγγίσει τα σημερινά προβλήματα μέσα από την προοπτική του παρελθόντος. Και το μέλλον; Αυτό το αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό. Μιλάει μόνο για κάποιες πιθανές εξελίξεις δηλώνοντας με αφοπλιστική ειλικρίνεια: "Δεν ξέρουμε πού πηγαίνουμε"...

Είναι αυτός τελικά ο ρόλος του ιστορικού; Να προβλέπει το μέλλον; Και κατά πόσο είναι κάτι τέτοιο δυνατόν; Μήπως οι προσωπικές επιθυμίες τους ή οι ελπίδες για μια πορεία της ανθρωπότητας προς ένα ευτυχές μέλλον επηρεάζουν τους ιστορικούς;

Τετάρτη 6 Απριλίου

"Αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι εάν το δίχως ιστορικό προηγούμενο σχέδιο της πλανητικής κυριαρχίας από ένα μόνο κράτος είναι εφικτό, και εάν η ομολογουμένως συντριπτική στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ είναι πρόσφορη για να τη θεμελιώσει και, στη συνέχεια, να τη διατηρήσει. Η απάντηση και στις δύο ερωτήσεις είναι αρνητική. Τα όπλα έχουν θεμελιώσει συχνά αυτοκρατορίες, χρειάζεται όμως κάτι περισσότερο από τα όπλα για να τις συντηρήσει, όπως το λέει και η παλιά ρήση, από τον καιρό του Ναπολέοντα: "Μπορείς να κάνεις τα πάντα με τις ξιφολόγχες, εκτός απ' το να καθίσεις πάνω τους" -ιδιαίτερα σήμερα, όπου ακόμα και η συντριπτική υπεροχή δεν γεννάει πια, από μόνη της, τη σιωπηρή συναίνεση. Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες ιστορικές αυτοκρατορίες διοικήθηκαν έμμεσα, μέσα από ντόπιες ελίτ που ενεργούσαν συχνά με τοπικούς θεσμούς".

Πέμπτη 7 Απριλίου

"Η καλύτερη συνηγορία υπέρ της αυτοκρατορίας είναι πάντα η συνηγορία υπέρ της τάξης. Σ' έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο άναρχος και ασταθής, είναι φυσιολογικό να ονειρευόμαστε κάποια εξουσία ικανή να εξασφαλίσει την τάξη και τη σταθερότητα. Το όνειρο αυτό το ονομάζουμε αυτοκρατορία. Πρόκειται για ιστορικό μύθο. Η αμερικανική αυτοκρατορία, με τις ελπίδες της για μια Pax Americana, ανατρέχει σε κάποια υποτιθέμενη Pax Britannica, μια περίοδο παγκοσμιοποίησης και παγκόσμιας ειρήνης που συνδυαζόταν με την υποτιθέμενη ηγεμονία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, οποία με τη σειρά της ανέτρεχε και αντλούσε την ονομασία της από την Pax Romana της αρχαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Πρόκειται όμως για κούφια ρητορικά σχήματα. Εάν ο όρος "pax" σημαίνει κάτι στα συμφραζόμενα αυτά, αναφέρεται στην αξίωση για εγκαθίδρυση της ειρήνης εντός μιας αυτοκρατορίας, όχι διεθνώς. Οι ιστορικές αυτοκρατορίες σπάνια έπαυαν να διενεργούν στρατιωτικές επιχειρήσεις μέσα στα εδάφη τους, και σίγουρα βρίσκονταν αδιάλειπτα σε πολεμική κατάσταση στα σύνορά τους, μόνο που οι επιχειρήσεις αυτές δεν διατάραζαν συνήθως τη μητροπολιτική ζωή..."

Παρασκευή 8 Απριλίου

Ο Χόμπσμπαουμ θέτει ερωτήματα σκιαγραφώντας συγχρόνως τη ζοφερή σύχρονη πραγματικότητα. Ωστόσο για πρώτη φορά, διαβάζοντας ένα βιβλίο του, ένιωσα τόση απαισιοδοξία. Σε όλα τα έργα του ένιωθα την πίστη του στον άνθρωπο και στο μέλλον... Δεν μου αρκεί η βεβαίωσή του για την παροδικότητα της Pax Americana καθώς "στη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής και μόνο, είδαμε το τέλος των αποικιακών αυτοκρατοριών, το τέλος της αυτοονομαζόμενης "Χιλιόχρονης Αυτοκρατορίας" των Γερμανών (που κράτησε μόνο δώδεκα χρόνια) και το τέλος του σοβιετικού ονείρου για παγκόσμια επανάσταση." Αυτό που τελικά μένει τελειώνοντας το βιβλίο του Βρετανού μαθουσάλα είναι το: "Δεν ξέρουμε πού πηγαίνουμε...."

Σημείωση: Ο Έρικ Χόμπσμπαουμ γεννήθηκε το 1917 στην Αλεξάνδρεια και έζησε κυρίως στην Αυστρία, την Γερμανία και την Αγγλία. Η εξαιρετική αυτοβιογραφία του: "Συναρπαστικά χρόνια" κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

Colmar, Selestat, Strasbourg, Bern...

2011-06-03T22:36:00.001+03:00

Φωτογραφίες από τη Μικρή Βενετία του Κολμάρ:

Δύο Αλσατοί στο Σελεστά.... Για ώρα προσπαθούσαμε να καταλάβουμε τι γλώσσα μιλούσαν. Γαλλικά δεν ήταν, ούτε Γερμανικά, αν και κάπως τα θύμιζαν... Αλσατικά, μας δήλωσαν με περηφάνεια.

Η Αντιγόνη και ο Αντώνης...

Σημείωση: Μετά από αρκετές εβδομάδες ο Ναυτίλος επανέρχεται...

Πάσχα στην Αλσατία

2011-04-21T11:15:00.010+03:00

Ο Ναυτίλος θα λείψει στην Αλσατία για 10 μέρες. Η πρώτη φωτογραφία είναι από το Κολμάρ, όπου και θα μείνουμε, ενώ η δεύτερη από την Βέρνη της Ελβετίας, την οποία και θα επισκεφτούμε. Κάπου εκεί κοντά είναι και η γενέτειρα του αγαπημένου μου αλλά αδικαιολόγητα αγνοημένου στη χώρα μας, Ρόμπερτ Βάλζερ (1878-1956).

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

2011-04-02T23:42:00.009+03:00

Α. Νέοι θησαυροί

Έστω και με 400 χρόνια καθυστέρηση, 390 για την ακρίβεια, μεταφράστηκε στα ελληνικά το θηριώδες έργο του Ρόμπερτ Μπέρτον: "Η ανατομία της μελαγχολίας" (1621). Με την έκδοση και του τρίτου τόμου από τις εκδόσεις Ηριδανός, ολοκληρώθηκε το πραγματικά φιλόδοξο εκδοτικό εγχείρημα. Συνολικά πάνω από 1800 σελίδες σε μετάφραση και πλούσιο σχολιασμό του Παναγιώτη Χοροζίδη. Ο θεολόγος και βιβλιοθηκάριος Ρόμπερτ Μπέρτον (1577-1640) έγραψε, στα τέλη της Αναγέννησης, μια πραγματεία για τη μελαγχολία κερδίζοντας πλήθος από φανατικούς αναγνώστες. Ανάμεσά τους ο Μίλτων, ο Κητς, ο Θάκερεϋ, ο Μπάυρον, ο Μέλβιλ, ο Μπέκετ και φανατικότερος όλων, ο Μπόρχες!

Ο τίτλος αυτού του υβριδικού, κωμικο-φιλοσοφικού και σατιρικού έργου είναι ψευδής. "Χαμένος στις ατραπούς των αιτίων, στη selva oscura της αρρώστιας, ο συγγραφέας αποσκιρτά σε μια παράτολμη αναπαράσταση της σύνολης ανθρώπινης συνθήκης, κατά τον τρόπο που ο Μέλβιλ μιλάει ή δε μιλάει για μια φάλαινα και ο Τζόυς για τον Οδυσσέα... Κάθε κουρέλι γνώσης, κάθε ψιχίο σκέψης, όλες οι ποικίλες (λογικές και εξωλογικές) αρθρώσεις του πολιτισμού συνωστίζονται σε ένα χαοτικό ψηφίδωμα. Στον αιώνα που σχηματίζονται οι βιβλιοθήκες, η Ανατομία δεν είναι παρά η γραφή ενός ισόβιου αναγνώστη, βιβλίο καμωμένο από βιβλία. Τράπεζα της πνευματικής μνήμης, δεξαμενή γνωμών και φθεγμάτων (το γλεντοκόπι του Σαρδανάπαλου της κλασικής παιδείας σύμφωνα με τον Σταρομπίνσκι), προσφέρει ένα καλειδοσκοπικό άνοιγμα σε κάθε περιοχή της γνωστικής συνείδησης, υφαίνοντας έναν ιστό από αναφορές, παραθέματα και υποσημειώσεις. Κινούμενος από το μύθο και το ανέκδοτο ως τη δοξογραφία και το ιστορικό παραλειπόμενο, από την επιστημονική απόδειξη και την ιατρική γνωμάτευση ως την παραίνεση και το κήρυγμα, ο Μπέρτον χώνει το νυστέρι του και στο έσχατο κύτταρο της ανθρώπινης φύσης..."

"Εδώ δεν έχει Κένταυρους, Άρπυιες και Γοργόνες, μόνο τον άνθρωπο η γραφίδα μου σκαλίζει. Εσύ είσαι το θέμα μου. Τη ζήση του ανθρώπου -πόθους, φόβους, οργή, ηδονή, χαρές, τρεχάματα- αυτά ανακατώνει το βιβλίο μου."

Σημειώσεις: Οι φωτογραφίες είναι από την ελληνική έκδοση και την αγγλική του 1832. Το απόσπασμα στα εισαγωγικά από την εισαγωγή του μεταφραστή.

Τίτος Πατρίκιος

2011-03-31T21:13:00.003+03:00

Στίχοι που κραυγάζουν
στίχοι που ορθώνονται τάχα σαν ξιφολόγχες
στίχοι που απειλούν την καθεστηκυία τάξη
και μέσα στους λίγους πόδες τους
κάνουν ή ανατρέπουν την επανάσταση,
άχρηστοι, ψεύτικοι, κομπαστικοί,
γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.
(Ποιες μάζες; Μεταξύ μας τώρα-
ποιοι σκέφτονται τις μάζες;
Το πολύ μια λύτρωση ατομική, αν όχι ανάδειξη.)
Γι' αυτό κι εγώ δε γράφω πια
για να προσφέρω χάρτινα ντουφέκια
όπλα από λόγια φλύαρα και κούφια.
Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω
να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή.
Όσο μπορώ, κι όσο κρατήσω.

Σημειώσεις: Το ποίημα με τίτλο: Στίχοι,2 (1957), ανήκει στη συλλογή "Το δάσος και τα δέντρα", που περιέχεται στον τόμο: "Μαθητεία ξανά", εκδ. Διάττων, 1991. Το εικαστικό θέμα είναι του Νίκου Κεσσανλή.

Η μνήμη του δέρματος - 2

2011-03-27T17:31:00.015+03:00

Νταβίντ Γκρόσμαν, εκδ. Καστανιώτης, μτφ. Ιακώβ Σιμπή.

"Γι' αυτό κι εγώ δε γράφω πια

για να προσφέρω χάρτινα ντουφέκια

όπλα από λόγια φλύαρα και κούφια.

Μόνο μια άκρη της αλήθειας να σηκώσω

να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή.

Όσο μπορώ, κι όσο κρατήσω."

Τ. Πατρίκιος

Πώς μπορώ να γράψω για ένα βιβλίο που διάβασα πριν από ένα χρόνο και σχεδόν το έχω ξεχάσει; "Απλά δεν γράφεις", μου απάντησε η Χρυσάνθη... Ωστόσο το βιβλίο παρέμενε πεισματικά στις στοίβες που βρίσκονται δίπλα στο κρεβάτι μου. Είτε λόγω του υπέροχου τίτλου και του όμορφου εξώφυλλου είτε γιατί ήθελα, καλά και σώνει, να γράψω κάτι για τον Ισραηλινό συγγραφέα.

Ο Νταβίντ Γκρόσμαν μαζί με τον Άμος Οζ και τον Αβραάμ Γεοσούα είναι από τους γνωστότερους λογοτέχνες αλλά και εκπροσώπους των φιλειρηνιστών συγγραφέων του Ισραήλ. Στον πρόσφατο πόλεμο με τον Λίβανο, το 2006, ο γιος του ο Γιούρι, που έκανε τη θητεία του στον ισραηλινό στρατό, σκοτώθηκε από μια ρουκέτα. Το τραγικό είναι ότι ο φιλειρηνιστής Γκρόσμαν, για πρώτη του φορά, είχε θεωρήσει τον πόλεμο αυτό, δηλαδή την εισβολή του Ισραήλ στον Λίβανο, ως αμυντικό κι ως εκ τούτου δικαιολογημένο... Λίγους μήνες αργότερα δημοσιεύτηκε στην New York Times ένα κείμενό του με τίτλο: Γράφοντας στο σκοτάδι (Writing in the dark).

"... Θα ήθελα να κάνω κάποιες παρατηρήσεις για τον αντίκτυπο που έχει σε μια ολόκληρη κοινωνία μια καταστροφή ή μια εξαιρετικά ασφυκτική κατάσταση. Αυτόματα μου έρχονται στο νου οι λέξεις του ποντικού στη μικρή ιστορία του Κάφκα. Το ποντίκι που, καθώς παγιδεύεται στη φάκα και με τη γάτα να ξεπροβάλλει απειλητική από πίσω, λέει: "Αλίμονο... ο κόσμος κάθε μέρα και μικραίνει". Πράγματι, ζώντας εδώ κι αρκετό καιρό σε καθεστώς συνεχών συγκρούσεων μπορώ να βεβαιώσω μετά λύπης μου, ότι ο ποντικός του Κάφκα είχε δίκιο: ο κόσμος, όντως, ολοένα και μικραίνει, συνεχώς στενεύει, κάθε μέρα που περνά. Μπορώ επίσης να σας μιλήσω για το κενό που ολοένα και μεγαλώνει, μεταξύ του ατόμου και της βίαιης και χαοτικής κατάστασης μέσα στην οποία ζει. Της κατάστασης που του υπαγορεύει ένα συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Και αυτό το κενό ποτέ δεν παραμένει άδειο. Γεμίζει γρήγορα με απάθεια, κυνισμό και περισσότερο απ' ο,τιδήποτε άλλο, με απόγνωση. Και μάλιστα βαθιά απόγνωση από την επίγνωση της αδυναμίας να αλλάξει ο,τιδήποτε στη σημερινή τάξη των πραγμάτων...

Και τότε τίθεται το ερώτημα: πώς αντιδρούμε σ' όλα αυτά; Με αδιαφορία, με σκόπιμη τύφλωση, με μεγάλες δόσεις αναισθητικού;

Με άλλα λόγια, εξαιτίας του συνεχούς φόβου μας να πληγωθούμε ή να υποστούμε αφόρητη απώλεια ή ακόμα και μια απλή ταπείνωση, όλοι εμείς οι αιχμάλωτοι της κοινωνίας σε "κρίση", υπονομεύουμε τη ζωντάνια μας και την εσωτερική μας αρμονία καλυπτόμενοι συνεχώς με προστατευτικά καλύμματα, τα οποία τελικά μας οδηγούν σε ασφυξία. Ο ποντικός του Κάφκα έχει δίκιο: όταν το αρπακτικό είναι έτοιμο να σε γραπώσει, ο κόσμος πράγματι στενεύει. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γλώσσα που τον περιγράφει. Από την εμπειρία μου μπορώ να πω ότι η γλώσσα, με την οποία οι πολίτες μιας συνεχιζόμενης "κρίσης" περιγράφουν τη δυσχερή τους θέση, γίνεται σταδιακά τόσο πιο ρηχή όσο περισσότερο διαρκεί η κρίση. Και η γλώσσα καταλήγει να γίνει μια αλληλουχία από κλισέ εκφράσεις και σλόγκαν. Η αρχή γίνεται από τους φορείς της καθεστηκυίας τάξης, που χειρίζεται την κρίση (κυβέρνηση, κόμματα, υπουργεία, εκπροσώπους διαφόρων τάξεων, κλπ). Στη συνέχεια την παραλαμβάνουν τα μαζικά μέσα ενημέρωσης, που στόχος τους είναι να πλάσουν έναν εντυπωσιακό αλλά εύπεπτο λόγο για το κοινό τους. Το τέλος αυτής της πορείας είναι ο ιδιωτικός και εσωτερικός μας λόγος, όσο κι αν δυσκολευόμαστε να το παραδεχτούμε...

Όμως ο φυσικός πλούτος της ανθρώπινης γλώσσας και η δυνατότητά της να αγγίζει τις πιο λεπτές και τις πιο ακριβείς αποχρώσεις της ύπαρξης, μπορεί να μας πληγώνει βαθιά σε κάποιες περιπτώσεις, γιατί μας υπενθυμίζει τη γενναιόδωρη και πολυσύνθετη πραγματικότητα, που τόσο ληστρικά μας άρπαξαν..."

"Οι σκέψεις μου αυτές δεν έχουν σχέση μόνο με τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Σε όλο τον κόσμο σήμερα, δισεκατομμύρια άνθρωποι αντιμετωπίζουν οριακές καταστάσεις διαφόρων τύπων, κατά τις οποίες η ίδια τους η ύπαρξη, οι αξίες τους, η ελευθερία και η ταυτότητά τους απειλούνται.... Σ' αυτή την πραγματικότητα εμείς οι συγγραφείς και ποιητές βρισκόμαστε να γράφουμε αλλά όσον αφορά σ' εμένα, τα τελευταία χρόνια, στα λογοτεχνικά μου έργα, γύρισα την πλάτη στην πραγματικότητα που παράγεται από τα ειδησεογραφικά δελτία. Έχω γράψει πολλά βιβλία γι' αυτήν και άρθρα και δοκίμια αλλά συνειδητά, σχεδόν εν είδει διαμαρτυρίας, δεν ασχολούμαι με αυτήν στη λογοτεχνία μου. Γιατί θέλω να γράψω γι' άλλα πράγματα εξίσου σημαντικά, που οι άνθρωποι δεν τα προσέχουν τόσο όσο την καταιγιστική επικαιρότητα.

Έγραψα για την άγρια ζήλεια ενός άνδρα για τη γυναίκα του, για τα άστεγα παιδιά στους δρόμους της Ιερουσαλήμ, για έναν άνδρα και μια γυναίκα που επινόησαν τη δική τους ερμητική γλώσσα επικοινωνίας μες στο απατηλό ερωτικό τους κουκούλι. Έγραψα για τη μοναξιά του Σαμψών, του βιβλικού ήρωα και για τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ γονιών και παιδιών.

Οι συγγραφείς γνωρίζουμε πως όταν γράφουμε, αισθανόμαστε τον κόσμο να κινείται. Είναι εύκαμπτος και γεμάτος δυνατότητες. Οπουδήποτε υπεισέρχεται ο ανθρώπινος παράγοντας, δεν υπάρχουν παγιωμένες καταστάσεις ούτε παράλυση, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει status quo. Ακόμα κι αν κάποιες φορές πιστεύουμε, σφάλλοντας, ότι υπάρχει status quo. Όταν γράφω, ακόμα και τώρα, ο κόσμος δεν κλείνει από πάνω μου, δεν γίνεται ολοένα και στενότερος. Θα έλεγα μάλιστα ότι κάνει κινήσεις ανοίγματος προς μια μελλοντική προοπτική.

Γράφω... φαντάζομαι κι αυτό μου δίνει ζωή. Δεν παγώνω, δεν παραλύω μπροστά στη θέα του αρπακτικού. Επινοώ χαρακτήρες και συχνά νιώθω σα να σπάω τον πάγο με τον οποίο τους κάλυψε η πραγματικότητα και να τους ανασύρω. Αν και κατά πάσα πιθανότητα είναι ο ίδιος μου ο εαυτός, που ανακαλύπτω κάτω από τον πάγο.

Γράφω κι αισθάνομαι όλο τον πλούτο των δυνατοτήτων του ανθρώπινου είδους. Αισθάνομαι τη χαρά της ελευθερίας, που πίστευα ότι είχα χάσει. Ενδίδω στις απολαύσεις που μου προσφέρει ο πλούτος της γλώσσας μου. Ξανανιώθω την ηδονή της αβίαστης ανάσας καθώς κατορθώνω να αποδράσω από την κλειστοφοβική ατμόσφαιρα των κλισέ εκφράσεων και των σλόγκαν. Ξαφνικά αρχίζω να αναπνέω και με τους δυο πνεύμονες.

Γράφω κι αισθάνομαι πως η σωστή και ακριβής χρήση των λέξεων λειτουργεί συχνά σα το φάρμακο σε μιαν αρρώστια. Σα συσκευή καθαρισμού του αέρα. Εισπνέω και εκπνέω όλη τη βρωμιά και αχρειότητα αυτών που καθημερινά βιάζουν τη γλώσσα. Γράφω κι αισθάνομαι πως η τρυφερότητα και η οικειότητα που διατήρησα στη σχέση μου με τη γλώσσα, με όλες της τις αποχρώσεις, με τον ερωτισμό της και το χιούμορ της, μου δίνουν πίσω τον άνθρωπο που κάποτε υπήρξα, πριν ο εαυτός μου γίνει αντικείμενο κατάσχεσης και κρατικοποίησης, λόγω εθνικής κρίσης, πριν τον σφετεριστεί η κάθε κυβέρνηση και στρατός, η απόγνωση και η τραγωδία...

Σημειώσεις: "Η μνήμη του δέρματος" αποτελείται από δύο νουβέλες: την ιδιαίτερα αξιόλογη "Αυτοκατασπάραξη" (6/10) και την ενδιαφέρουσα "Μνήμη του δέρματος" (4/10). Η γραφή του Γκρόσμαν είναι πυκνή, διεισδυτική και εξαντλητική. Στην πρώτη ένας άνδρας που βασανίζεται από την εμμονή ότι η γυναίκα του τον απατά, ξεκινά μέσα στη νύχτα ένα μακρύ ταξίδι (της μέρας...) με τη νύφη του, για να την αιφνιδιάσει με τον εραστή της. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ξετυλίγονται στιγμιότυπα από τη ζωή τους. Η αφήγηση όμως του πρωταγωνιστή δημιουργεί αναπόφευκτα τα ερωτήματα: Τι απ' όλα αυτά είναι αληθινό και τι φαντασίωση; Κατά πόσο μπορεί μια αφήγηση να κατασκευάσει μια νέα πραγματικότητα ή να επηρεάσει την ήδη υπάρχουσα; Και τα ίδια ακριβώς ερωτήματα παραμένουν και στη δεύτερη νουβέλα, όπου μια νεαρή γυναίκα, συγγραφέας, επισκέπτεται την άρρωστη μητέρα της για να της αφηγηθεί μια ερωτική ιστορία, που η ίδια η μάνα της είχε ζήσει πριν από πολλά χρόνια... Πραγματικότητα και φαντασία... Πού τελειώνει η πρώτη και πού αρχίζει η δεύτερη; Ή μήπως και η φαντασία είναι τελικά μέρος της πραγματικότητας;

Το κείμενο του Γκρόσμαν: "Γράφοντας στο σκοτάδι" δεν είναι ολόκληρο. Επέλεξα μόνο κάποια αποσπάσματα. Η μετάφραση, σε κάποια σημεία αρκετά ελεύθερη και ελαφρώς "πειραγμένη", είναι του Ναυτίλου, από τα αγγλικά. Προσοχή! Αυτά που γράφει αφορούν μόνο στην ισραηλινή πραγματικότητα... Οποιαδήποτε σχέση με την ελληνική είναι συμπτωματική... Δεν θα σχολιάσω τη σχέση του κειμένου με την προσωπική τραγωδία του συγγραφέα και με το βιβλίο του. Ωστόσο το ποίημα του Τίτου Πατρίκιου (Στίχοι, 2) , απ' όπου και το μότο της ανάρτησης αποτελεί, γενικά για το κείμενο, ένα είδος σχολιασμού.... Το ποίημα βρίσκεται στη συλλογή: Το δάσος και τα δέντρα.

Η δεύτερη φωτογραφία είναι από την εξαιρετική ταινία του Σαμουήλ Μάοζ: "Λίβανος". Μία από τις ωραιότερες αντιπολεμικές ταινίες των τελευταίων χρόνων.

Loomings από τον Μόμπι-Ντικ

2011-03-21T23:13:00.003+02:00

"Οι μεγάλες κλεισιάδες του κόσμου των θαυμάτων άνοιξαν και, μες στις τρελές φαντασιώσεις που με παράσυραν στο σκοπό μου, δυο-δυο έπλεαν στα κατάβαθα της ψυχής μου, ατέλειωτες πομπές της φάλαινας και,καταμεσής ολωνών τους,ένα επιβλητικό κουκουλωμένο φάντασμα, σα λόφος από χιόνι στον αέρα."

"Δες τη νησιώτικη πόλη σου, την πόλη των Μανχατιανών, που 'ναι ζωσμένη ολόγυρα με αποβάθρες, όπως τα νησάκια των Ινδιάνων με ύφαλους κοραλένιους -το εμπόριο την κυκλώνει με τον αφρό της κυματωγής του. Δεξιά κι αριστερά, οι δρόμοι σε βγάζουν στο νερό...

Κάνε το γύρο της πόλης ένα ονειρικό κυριακάτικο απόγεμα. Πήγαινε από το Κόρλιρ-Χουκ στο Σέντις-Σλιπ κι από κει, περνώντας τη Χουάιτχολ, βόρεια. Τι βλέπεις; Στυλωμένοι σα σιωπηλοί φρουροί ολόγυρα στην πόλη, στέκουν χιλιάδες άνθρωποι θνητοί, δοσμένοι σε ωκεάνειους ρεμβασμούς. Άλλοι ακουμπώντας στους πασσάλους, άλλοι καθισμένοι στα κεφαλόσκαλα, άλλοι κοιτάζοντας τα παραπέτα των πλοίων από την Κίνα, άλλοι ανεβασμένοι ψηλά στα ξάρτια, σα να προσπαθούν να έχουν μιαν ακόμα καλύτερη θέα της θάλασσας. Αυτοί όμως είναι όλοι στεριανοί, τις καθημερινές είναι κλεισμένοι σε σουβάδες, δέσμιοι σε τεζάκια, καθηλωμένοι σε πάγκους, καρφωμένοι σε γραφεία. Τι συμβαίνει λοιπόν; Χάθηκαν τα πράσινα λιβάδια; Τι γυρεύουν εδώ;"

Σημειώσεις: Τα δύο αποσπάσματα προέρχονται από το θρυλικό Μόμπι-Ντικ, εκδ. Gutenberg σε μετάφραση Α.Κ. Χριστοδούλου. Εδώ κι ένα μήνα περίπου έχω αρχίσει να το διαβάζω αργά και μεθοδικά παράλληλα με το πρωτότυπο. Loomings είναι ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου που μεταφράζεται ως "Αμυδρές γραμμές στο θαλασσινό ορίζοντα"! Η εικονογραφία είναι του μεταφραστή και τη βρήκα στο ιστολόγιο που δημιούργησε πρόσφατα: www.athchrist.blogspot.com.

Η μνήμη του δέρματος - 1

2011-03-13T20:24:00.009+02:00

Ένας μικρός μύθος του Κάφκα για τον Νταβίντ Γκρόσμαν...

"Αχ" είπε το ποντίκι, "Ο κόσμος κάθε μέρα και μικραίνει. Στην αρχή ήταν τόσο μεγάλος που τον έτρεμα, έτρεχα πέρα-δώθε κι ήμουν ευτυχισμένο που επιτέλους έβλεπα από μακριά, δεξιά κι αριστερά τους τοίχους, αλλά αυτοί οι μεγάλοι τοίχοι πλησιάζουν τόσο γρήγορα ο ένας τον άλλον, που βρίσκομαι ήδη στο τελευταίο δωμάτιο, κι εκεί μπροστά μου στη γωνιά η φάκα, κι εγώ να τρέχω καταπάνω της".

"Δεν έχεις παρά ν' αλλάξεις κατεύθυνση" είπε η γάτα στο ποντίκι και το έφαγε.

Σημειώσεις: H μετάφραση του "Μικρού μύθου" (Kleine Fabel) του Κάφκα, είναι του Ναυτίλου από τα γερμανικά. Η εικονογράφηση είναι της Elke Rehder. Ο μικρός αυτός μύθος, εκτός των άλλων, αποδεικνύεται και ιδιαίτερα επίκαιρος...

Τρία δωμάτια στο Μανχάταν

2011-03-07T00:24:00.005+02:00

Ζωρζ Σιμενόν, εκδ. Άγρα, μτφ. Αργυρώ Μακάρωφ.

"Από σάρκα και χρόνο πλασμένοι"

Π. Μπουκάλας

Όταν συναντιούνται μέσα στη νύχτα σ' ένα μπαρ στο Μανχάταν, η Καίυ και ο Φρανσουά, είναι και οι δυο σε απόγνωση. Εκείνος, ένας Γάλλος γύρω στα πενήντα, έχει έρθει στη Νέα Υόρκη στην προσπάθειά του να ξεχάσει ότι η γυναίκα του τον άφησε για κάποιον νεαρό, εκείνη, διωγμένη από το δωμάτιο που μοιραζόταν με μια φίλη, δεν έχει καν ένα χώρο για να κοιμηθεί...

"Δυο φαρδιές λεωφόροι, σχεδόν άδειες, και κατά μήκος των πεζοδρομίων γιρλάντες με φώτα. Σε μια γωνία της διασταύρωσης, οι μακρόστενες τζαμαρίες μιας καντίνας φωτίζονταν με ένα φως βίαιο, επιθετικό, απίστευτης χυδαιότητας. Έμοιαζε μάλλον με μακρόστενο γυάλινο κλουβί, όπου έβλεπες τους ανθρώπους σαν σκουρόχρωμους λεκέδες, και όπου μπήκε ο Φρανσουά Κομπ, για να μην είναι πια μόνος. Κατά μήκος του ατέλειωτου πάγκου που ήταν φτιαγμένος από ένα κρύο πλαστικό υλικό, υπήρχαν ψηλά σκαμπό βιδωμένα στο πάτωμα. Δυο μεθυσμένοι ναύτες παραπατούσαν όρθιοι... Κάθισε τυχαία δίπλα σε μια γυναίκα, την οποία αντιλήφτηκε μόνο όταν ο σερβιτόρος με το λευκό σακάκι στάθηκε μπροστά του για να πάρει την παραγγελία. Η ατμόσφαιρα μύριζε πανηγύρι, λαϊκή χαλάρωση, νύχτες που σέρνεται κανείς χωρίς να αποφασίζει να πάει για ύπνο και επίσης μύριζε Νέα Υόρκη με το ζωώδες και συνάμα ήρεμο ξέδομά της."

Ο Σιμενόν μας οδηγεί μέσα στο Μανχάταν ακολουθώντας σα σκιά τις περιπλανήσεις του ζευγαριού. Από λεωφόρο σε λεωφόρο, από στενό σε στενό, από μπαρ σε μπαρ, από δωμάτιο σε δωμάτιο... Δύο μοναξιές που πασχίζουν να ενωθούν στην πιο πυκνοκατοικημένη αλλά και πιο μοναχική πόλη της Αμερικής. Ένα στα δύο διαμερίσματα αυτής της πόλης κατοικείται από έναν μόνον άνθρωπο, λένε οι στατιστικές και στο μυθιστόρημα του Σιμενόν η αποξένωση και η μοναξιά της μεγαλούπολης αναδεικνύονται με τρόπο υποβλητικό καθώς ο Κομπ τριγυρνά ακατάπαυστα ανάμεσα στα γκρίζα κτίριά της.

"Και όλα αυτά που έβλεπε γύρω του, αυτό το προσκύνημα σ' αυτόν τον γκρίζο κόσμο, με τους μαύρους που πηγαινοέρχονταν κάτω από τα φώτα, με τα μαγαζιά, τα σινεμά με τις φωτισμένες γιρλάντες, τις καντίνες με τα λουκάνικα ή τα λιγωτικά γλυκά τους, όλα αυτά τα μηχανήματα που βάζεις κέρματα για να ακούσεις μουσική ή για να εκσφενδονίσεις μπίλιες σε τρυπούλες, όλα όσα μπορεί να επινοήσει μια πόλη για να ξεγελάσει την ανθρώπινη μοναξιά...

Μια αγωνία που την κουβαλούσε από τετράγωνο σε τετράγωνο, με τις πολυκατοικίες σαν κύβους από τούβλα, που τις προσόψεις τους τις κάλυπταν σιδερένιες σκάλες πυρασφάλειας, και σε κάνουν να αναρωτιέσαι, όχι τόσο πού βρίσκουν το κουράγιο και ζουν εκεί μέσα οι άνθρωποι, πράγμα που είναι αρκετά εύκολο, αλλά το κουράγιο να πεθάνουν εκεί."

Σ' αυτό το αξιόλογο, ατμοσφαιρικό του έργο ο Βέλγος συγγραφέας βάζει τον ήρωά του να περνάει απ' όλα τα στάδια του έρωτα: Από την ανεξήγητη έλξη, στον πόθο και τέλος στον απόλυτο έρωτα μέσα από την παρανοϊκή ζήλεια αλλά και τον φόβο μην χάσει το αντικείμενο του πόθου του... Κι όλα αυτά μέσα στο κλειστοφοβικό, αποπνικτικό και σαρκοβόρο Μανχάταν, που τελικά μόνον ο έρωτας μπόρεσε να δαμάσει.

"Αύριο θα ήταν μια καινούρια μέρα, κι αυτή η ημέρα ήδη ξημέρωνε, ακούγονταν από μακριά οι θόρυβοι της πόλης που ξυπνάει. Για ποιο λόγο να βιάζονταν; Αυτή η μέρα ήταν η δική τους, και όλες οι υπόλοιπες που θα ακολουθούσαν, όπως και η πόλη, αυτή ή κάποια άλλη, δεν θα μπορούσε να τους φοβίσει πλέον."

Ο Σιμενόν αποδεικνύει για μια ακόμη φορά ότι τα καταφέρνει θαυμάσια και εκτός αστυνομικής λογοτεχνίας. Και λέω ακόμη μια φορά καθώς έχει προηγηθεί πριν από μερικά χρόνια η ανάγνωση του επίσης αξιόλογου "45 βαθμοί υπό σκιάν". Το "Τρία δωμάτια στο Μανχάταν" δημοσιεύτηκε το 1946. Είναι το πρώτο που έγραψε αμέσως μετά τη γνωριμία με τη δεύτερη σύζυγό του, την Denyse Quimet, στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου εγκαταστάθηκε στα τέλη του 1945 και αναμφίβολα περιέχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία.

Το 1965 ο Μαρσέλ Καρνέ το μετέφερε με εξαιρετικό τρόπο στον κινηματογράφο. Πρωταγωνιστές ήταν ο Μωρίς Ρονέ και η Αννί Ζιραρντό.

Σημειώσεις: Λόγω του θέματος ο Έντουαρντ Χόππερ είχε την τιμητική του σ' αυτήν την ανάρτηση. Και οι τρεις πίνακες είναι δικοί του. Ο πρώτος είναι λεπτομέρεια από τον περίφημο "Nighthawks" (1942). Απέφυγα να τον βάλω ολόκληρο καθώς τον είχα ξαναχρησιμοποιήσει στην ανάρτησή μου για τον Μπερνέτ και τα "δικαιώματα" θα είχαν μεγαλύτερο κόστος... Το μότο είναι στίχος του Παντελή Μπουκάλα από το ποίημά του: "Ραγδαία ακινησία" ("Ρήματα", εκδ. Άγρα). Η ταραχώδης σχέση του Σιμενόν με την Ντενίζ είχε τραγικό τέλος: Η Ντενίζ οδηγήθηκε σταδιακά στην ψύχωση ενώ η κόρη τους Μαρί-Τζο αυτοκτόνησε. (5/10)