Πέμπτη, 30 Οκτωβρίου 2008

Το αίτημα

Μισέλ Ντεμπόρντ , εκδ. Ίνδικτος , μτφ. Λουίζα Μητσάκου .


















Το "Αίτημα" είναι ένα μυθιστόρημα ή καλύτερα μια ιστορία (histoire) , όπως προτιμούσε να την αποκαλεί η δημιουργός της , που για να την εκτιμήσει ο αναγνώστης απαιτείται χρόνος . Αν και είναι ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο , μου πήρε αρκετό χρόνο για να ολοκληρώσω την ανάγνωσή του . Δυστυχώς ο χρόνος είναι πολυτέλεια στις μέρες μας . Αλλά η ανάγνωση πριν από ο,τιδήποτε άλλο είναι μια τέχνη της απόλαυσης . Και η απόλαυση θέλει χρόνο ...


Η Michelle Desbordes είναι σύγχρονη συγγραφέας με πολύ ιδιαίτερη γραφή . Έφυγε απ' τη ζωή στα 66 της χρόνια , το 2006 , επιλέγοντας την ευθανασία μετά από μακρόχρονη ασθένεια . Ήταν βιβλιοθηκονόμος και τα τελευταία χρόνια της ζωής της είχε αποσυρθεί στη γενέτειρά της , στην επαρχία του Λίγηρα , όπου και εκτυλίσσεται η ιστορία .






Όλα δείχνουν πως είμαστε στον 16ο αιώνα . Ένας Ιταλός ζωγράφος κι αρχιτέκτονας με τη συνοδεία των μαθητών του φθάνει κοντά στις όχθες του Λίγηρα , προσκεκλημένος του Γάλλου βασιλιά . Αν και δεν αναφέρεται στο κείμενο , είναι σαφές πως πρόκειται για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι που πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στο Αμπουάζ , προσκεκλημένος του Φραγκίσκου Α' . Εκεί στη νέα του κατοικία , του παραχωρείται μια υπηρέτρια , η Τασίν . Ανάμεσά τους θα αναπτυχθεί μια ιδιόμορφη σχέση . Μια σχέση που δύσκολα την προσδιορίζεις και που τα κύρια στοιχεία της είναι : τα βλέμματα , οι χειρονομίες , οι σιωπές και οι απλές καθημερινές ασχολίες .



"Μόλις που την είδαν μπαίνοντας , έπλενε στις αυλές , πήγαινε και ερχόταν πλάι-πλάι στους τοίχους με του κουβάδες και τα μπουγαδιασμένα ασπρόρουχα στυμμένα , μικροκαμωμένη , ντυμένη στα γκρίζα , άστραφτε μόνο το ολόλευκο κάλυμμα της κεφαλής , έριχνε νερό στο πλακόστρωτο έπειτα ξαναπήγαινε στο πηγάδι ενώ ο ήλιος ανέτελλε στον ουρανό , άγγιζε ψηλά τις βελανιδιές ".






Από την αρχή του έργου περιμένουμε με αδημονία να μάθουμε ποιο θα είναι το περίφημο "αίτημα" . Και σχεδόν όλη η ιστορία λειτουργεί ως επιβράδυνση για να κορυφωθεί η αγωνία στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου , όπου μας αποκαλύπτεται η λύση του μυστηρίου . Βέβαια , αυτή η επιβράδυνση είναι που δίνει αξία σ' αυτό το μικρό βιβλίο . Η Ντεμπόρντ ζωγραφίζει με τις λέξεις και η ιστορία κυλάει αργά με το ρυθμό που εναλάσσονται οι εποχές του χρόνου . Η μαεστρία της γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην περιγραφή των καθημερινών δραστηριοτήτων της υπαίθρου . Στο πώς καταφέρνει , όχι μόνο να αφηγηθεί αυτά τα καθημερινά και τετριμμένα και για αιώνες απαράλλαχτα αλλά στο πώς αυτά γίνονται το κέντρο βάρους της αφήγησης .



ους ετοίμαζε κυπρίνους και γαλέους , μικρά λαβράκια απ' το ποτάμι , χέλια που έγδερνε το δέρμα τους , το γύρναγε σαν γάντι , τους σερβίριζε πεπόνια , σύκα και κίτρα όπως στην Ιταλία , εκείνη στη γωνιά της στο τραπέζι έτρωγε σούπα από λαχανικά ή βρώμη , ξινόγαλα , σηκώνοντας με το ένα χέρι τη γαβάθα και με το άλλο σκαλίζοντας με το κουτάλι , έτρωγε αθόρυβα , ούτε καν το κουδούνισμα του κουταλιού πάνω στον τσίγκο ή ο θόρυβος του ποτηριού που άδειαζε με μικρές γουλιές και το ακουμπούσε πάνω στο τραπέζι ".



Τα υλικά που χρησιμοποίησε η Desbordes για να χτίσει την ιστορία της είναι η γαλήνη και η σιωπή . Έχεις την αίσθηση ότι η σιωπή επικάθεται πάνω στα πράγματα δίνοντάς τους όγκο και δημιουργώντας τρισδιάστατους χώρους σαν αυτούς που προσπάθησαν να ζωγραφίσουν οι Ολλανδοί ζωγράφοι του 17ου αιώνα . Στον πρωταγωνιστή της όμως , δηλαδή τον Λεονάρντο ντα Βίντσι , οφείλει την τεχνική της φωτοσκίασης (sfumato) , καθώς οι μορφές της γίνονται ένα με το χώρο που τις περιβάλλει .


Με το sfumato ο ζωγράφος αφήνει το θεατή να μαντέψει κάτι . Μπορεί να μεταμορφώσει ένα χαμόγελο σε σύμβολο του μυστηρίου της ύπαρξης . Το ακαθόριστο περίγραμμα και τα απαλά χρώματα επιτρέπουν στις φόρμες να σβήνουν η μια μέσα στην άλλη και ν΄αφήνουν πάντα κάτι για τη φαντασία .







Εάν ήθελα να χαρακτηρίσω την Desbordes με μία φράση , θα την αποκαλούσα αφηγήτρια της σιωπής . Και μάλιστα θα έλεγα ότι ασκεί την τέχνη της χειρωνακτικά , δηλαδή λαξεύει τις φράσεις της με τη σιωπή , όπως ένας συνθέτης τις νότες του με την παύση . Η αντιστοίχιση μόνο τυχαία δεν είναι καθώς καθ' όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης είχα έντονη την αίσθηση της μουσικής .

"Πού και πού οι χειρονομίες γινόντουσαν πιο αργές - η κούραση ή ένας δισταγμός , ή ακόμα κι ο χρόνος που της χρειαζόταν για να κάνει τα πράγματα - τόσο αργές που έτειναν προς την ακινησία , ίσα που τις διέκρινες όπως τα βλέμματα μέσα απ' τα βλέφαρα που έκλειναν , τίποτα πια δεν σάλευε παρά μόνο η φωτιά στο τζάκι , το κούτσουρο που για ώρα πολλή στάλαζε τον τελευταίο χυμό του και με μιας τίναζε τις σπίθες του στο τζάκι προς τα πάνω . Λες και ο χρόνος σταμάταγε , έμενε ακίνητος όσο χρειαζόταν για να ξαναπάρει κουράγιο , ο χρόνος ο σταματημένος , απλά και τόσο έντονα που ίσως να μην υπήρχε πια καμιά άλλη ελπίδα , εκείνος μάντευε το βλέμμα κάτω απ' το βλέφαρο το ασάλευτο , το διαφανές , το ακινητοποιημένο σαν το καλοδουλεμένο άργιλο της πορσελάνης . Την κοιτούσε όπως θα είχε κοιτάξει μιαν άγνωστη , στρεφόταν προς αυτήν , την ακολουθούσε με τα μάτια όταν αμίλητη απομακρυνόταν ".








Σημείωση:Έχοντας βρει στο διαδίκτυο τρία εκτενή αποσπάσματα του βιβλίου στα γαλλικά διαπίστωσα το πόσο εξαιρετική ήταν η δουλειά της μεταφράστριας . Άλλωστε , διαβάζοντας το κείμενο είχα την εντύπωση , ότι ήταν απ' ευθείας γραμμένο στα ελληνικά .Οι πίνακες στην ανάρτηση είναι : Αυτοπροσωπογραφία του ντα Βίντσι (πάνω δεξιά) , η καθαρίστρια του Pieter Janssens Elinga , η γαλατού του Vermeer και η Μόνα Λίζα του ντα Βίντσι (λεπτομέρεια) . Το κείμενο με τους μπλε χαρακτήρες είναι από το "Χρονικό της τέχνης" του Gombrich ελαφρώς διασκευασμένο .Το sfumato δεν αποδίδεται σωστά με τη λέξη φωτοσκίαση ή σκιοφωτισμός .Για την ακρίβεια σημαίνει "σβησμένο , "εξατμισμένο".Η τεχνική αυτή επινοήθηκε από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι για να καθιερωθεί αργότερα και στην ορολογία της ιταλικής ζωγραφικής . (15/20)

9 σχόλια:

nyxterino είπε...

Δεν έχω διαβάσει,αγαπητέ ναυτίλο,το βιβλίο όμως έχεις κάνει μια παρουσίαση που πετυχαίνει ακριβώς αυτό:να ωθήσει προς την ανάγνωση..Η ελλειπτικότητα στη γραφή και οι αποσιωπήσεις,αγαπημένη τεχνική των καλλιτεχνών γενικότερα ,είναι ο καλύτερος λόγος για κάτι τέτοιο.Καλή σου μέρα.

κωνσταντινα είπε...

Η παρουσίασή σας είναι καταπληκτική!Παρασύρει αυτούς που δεν το έχουν διαβάσει να το αγόρασουν αμέσως...Καλό απόγευμα

just me είπε...

Προσυπογράφω τις κρίσεις των προλαλησάντων. Και μόνο η παρουσίασή σου αφήνει ένα παραμυθητικό αίσθημα γαλήνης και ανακούφισης και, προσωπικά, το εισπράττω και ως εγγύτητα ματιάς.
Αρπάχτηκα από τον χαρακτηρισμό "αφηγήτρια της σιωπής" και από τη λεπτομέρεια για τον τρόπο του θανάτου της, που δίνεις τόσο διακριτικά. Και... here it goes again, είχα, για διάφορους λόγους αποφασίσει να μην αγοράσω άλλα βιβλία για λίγο καιρό, και τώρα... περιμένω ανυπόμονα την αυριανή μέρα που θα κατέβω κέντρο.
:)

Χριστίνα είπε...

Πράγματι ιδιαίτερα εντυπωσιακό αλλά και πολύ ωραία η δημοσίευση συνολικά! Μια παρουσίαση με "ματιά", οπτική γωνία... Η όλη ατμόσφαιρα που μας μετέφερες μου θύμισε το κινηματογραφικό έργο που είδα τελευταία (υπάρχει και σε βιβλίο αλλά δεν το'χω διαβάσει) "Το κορίτσι με το σκουλαρίκι". Πρόκειται για το ονομαστό έργο του Βερμέερ. Η υπόθεση αλλά και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα έχουν πολύ μεγάλες αναλογίες.

ναυτίλος είπε...

Προς νυχτερινό , κωνσταντίνα , just me , χριστίνα ... σας ευχαριστώ . Ουσιαστικά με την παρουσίαση προσπαθώ να μοιραστώ την απόλαυση που μου χάρισε ένα βιβλίο και με άλλους .Την ανάγνωση δυστυχώς την κάνουμε μόνοι μας κι έτσι δεν μπορούμε να συμμετέχουμε σε ένα κοινό αίσθημα ευφορίας με το που κλείνουμε το βιβλίο. Αντίθετα απ' ό,τι συμβαίνει με τον κινηματογράφο ή το θέατρο .

ναυτίλος είπε...

Προς just me ... άστα "κακό μπελά" βρισκουμε εμείς οι βιβλιόφιλοι όταν διαβάζουμε παρουσιάσεις ομοιοπαθών ... Και να σκεφτείς ότι σκαρφίζομαι τα πάντα προκειμένου να περιορίσω τις αγορές των βιβλίων.

ναυτίλος είπε...

Προς χριστίνα ...σ'ευχαριστώ ...θα κοιτάξω να βρω την ταινία σε DVD .Καλή σου μέρα .

ερμία είπε...

πολύ ελκυστική παρουσίαση ναυτίλε-και ενδιαφέρον το θέμα τού βιβλίου-που δεν είχα ιδέα οτι υπάρχει.
το sfumato-άρα-μπορεί να είναι και τρόπος γραφής αφού σκοπός του (και στη ζωγραφική)είναι ας πούμε,να υλοποιήσει το αόρατο.
πρακτικά,είναι δύσκολη τεχνική-τουλάχιστον για μένα-αν θελήσει κανείς να τη χρησιμοποιήσει όπως την είχε χρησιμοποιήσει ο Ντα Βίντσι..
είναι διαδοχικές επιστρώσεις ενός όχι εντελώς διαφανούς βερνικιού.
δημιουργούσε έτσι ένα ευρύ φάσμα σκιάσεων που τις απάλυνε μέχρι να διαλυθεί το περίγραμμά τους.
οι σκιές του γίνονταν "αινιγματικές" ειδικά στις γωνίες των ματιών,των χειλιών ή του προσώπου που ζωγράφιζε..

(επειδή αναφέρθηκε ο Βερμέερ,πρόσφατα η Νανά Τσόγκα έκανε μιά πολύ ενδιαφέρουσα παρουσίαση στο blog της(sea&sky),μ' ένα εξαιρετικό σχόλιο,ανάμεσα στα άλλα,απο τον the return-πέρνα να το δείς αν βρείς χρόνο)
:-)

ναυτίλος είπε...

Προς ερμία... το σχόλιό σου περίμενα για να προχωρήσω σε νέα ανάρτηση . Κι όπως πάντα ήταν διαφωτιστικό για την τεχνική του sfumato .