Τρίτη, 20 Οκτωβρίου 2020

Στ' αμπέλια

Τα βιβλία του Σταύρου Ζουμπουλάκη, είτε πρόκειται για δοκίμια είτε για αυτοβιογραφικά κείμενα, όπως το παρόν, είναι εξαιρετικά. Θα πρότεινα ανεπιφύλακτα στους φίλους της ανάγνωσης να σπεύδουν πάντα να διαβάσουν οτιδήποτε φέρει την υπογραφή του. Ο Ζουμπουλάκης έχει καταφέρει κι εδώ, όπως παλαιότερα και στην "Αδελφή μου", να δημιουργήσει ένα μοναδικό κράμα αυτοβιογραφικής αφήγησης και δοκιμιακού λόγου. Ένα κείμενο για τη ζωή, τη χαρά, τον πόνο και το θάνατο... Ο συγγραφέας του με τον καθημερινό, ζεστό, σχεδόν προφορικό και ειλικρινή του λόγο, σιγά σιγά ξεγυμνώνεται μπροστά στον αναγνώστη.



"Οι άνθρωποι της ηλικίας μου (γεννήθηκα το 1953), όσοι ειδικότερα γεννηθήκαμε σε κάποιο ελληνικό χωριό, έχουμε ένα τεράστιο πολιτιστικό πλεονέκτημα: γνωρίσαμε... την ιστορία της ανθρωπότητας από το ησιόδειο άροτρο μέχρι το ταξίδι στο φεγγάρι. Κυριολεκτικά. Οι άνθρωποι στη Συκιά όργωναν, έσπερναν, θέριζαν, αλώνιζαν, όπως διαβάζουμε στο "Έργα και Ημέραι" του Ησιόδου. Αυτός ο κόσμος έχει περάσει ανεπίστροφα, καταποντίστηκε για πάντα..." 

Τρίτη, 29 Σεπτεμβρίου 2020

Ο ανθρώπινος παράγοντας

 "Ο ανθρώπινος παράγοντας" του Γκράχαμ Γκρην (εκδόσεις Πόλις) είναι ένα αριστοτεχνικό κατασκοπικό μυθιστόρημα. Αναμφίβολα ένα από τα ωραιότερα έργα του. Το χαρακτηρίζουν οι αργοί ρυθμοί, οι αδιόρατες πινελιές που σκιαγραφούν με απαράμιλλη πληρότητα τους πρωταγωνιστές του, η κυρίαρχη σε όλη την έκτασή του βρετανικότητα και δεν εννοώ μόνο το βρετανικό φλέγμα και χιούμορ και τέλος, οι ελάχιστες αλλά συγκλονιστικές (σε σουρντίνα ωστόσο) κορυφώσεις του.

Ελάχιστα από αυτά θα είχαν διασωθεί, αν η μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη δεν ήταν εξαιρετική. Θαυμάσιο μυθιστόρημα, όμορφη έκδοση, εξαιρετική μετάφραση. Τι άλλο να ευχηθεί ένας αναγνώστης!
Και μια παρατήρηση: Λείπει από την ελληνική έκδοση (μία σελίδα πριν από το πρώτο κεφάλαιο), εκ παραδρομής φαντάζομαι, το μότο του μυθιστορήματος: "I only know that he who forms a tie is lost. The germ of corruption has entered into his soul". Joseph Conrad
Τα δύο δείγματα της εικονογράφησης είναι του Bill Bragg και προέρχονται από την έκδοση της Folio Society του 2008.







Ο μάγος

 "Ο μάγος" του Τζων Φώουλς σε μετάφραση Φαίδωνα Ταμβακάκη από εκδ. Εστία.

"Από καιρό έχω μάθει να δέχομαι ότι η λογοτεχνία που, επαγγελματικά, με ικανοποιεί λιγότερο (δυσαρέσκεια την οποία επεφύλαξαν και οι κριτικοί στην πρώτη έκδοση) επιμένει να προσελκύει την πλειονότητα των αναγνωστών μου", γράφει ο συγγραφέας στην εισαγωγή και δεν νομίζω πως έχει άδικο που τον ικανοποιεί λιγότερο. Ο μάγος είναι ουσιαστικά το πρώτο του βιβλίο, αν και δημοσιεύτηκε τρίτο (1966) μετά από κάποιες αναθεωρήσεις και, για μένα, αυτό φαίνεται. Αναμφίβολα είναι ένα καλό μυθιστόρημα αλλά μάλλον άνισο. Υπάρχουν αριστουργηματικές σελίδες που τις ακολουθούν άλλες τόσες αδιάφορες, γεμάτες από στερεότυπα που το κάνουν να δείχνει την ηλικία του. Αυτό πάντως δεν σημαίνει ότι η ανάγνωσή του δεν είναι απολαυστική. Υπάρχει μυστήριο, ρομάντζο, σασπένς, εξαιρετικές διακειμενικές αναφορές, η Ελλάδα των αρχών του '50 μέσα από τα μάτια ενός Βρετανού και οι Σπέτσες!
Η μετάφραση του Ταμβακάκη είναι σε γενικές γραμμές καλή αλλά θα ήταν πολύ καλύτερη αν είχε μια επιμέλεια. Δεν είμαι μεταφραστής αλλά νομίζω ότι είναι αναμενόμενο σε ένα πολύπλοκο βιβλίο 800 σελίδων, όσο καλός και να είναι ο μεταφραστής, να του ξεφύγουν κάποια λάθη, ενίοτε σοβαρά.
Για παράδειγμα, το όργανο στο οποίο έπαιζε συνεχώς ο μάγος κομμάτια της μπαρόκ μουσικής και που έχει ένα σημαντικό ρόλο στο έργο δεν είναι αρμόνιο αλλά τσέμπαλο (harpsichord). Δεκάδες φορές αναφέρεται στο κείμενο και το αποκορύφωμα είναι στη σελ. 192 όπου τους τσεμπαλίστες (harpsichordists) τους μεταφράζει ως "παίκτες αρμονίου"! Υπάρχουν αρκετοί αγγλισμοί και κάποια λάθη που φαίνονται χωρίς να χρειάζεται κανείς το αγγλικό πρωτότυπο, όπως στη σελ. 489, όπου διαβάζουμε ότι οι Ιταλοί κατέλαβαν την Ελλάδα το 1940 αντί εισέβαλαν (invaded) ενώ κάποιος εξοικειωμένος με το λεξιλόγιο του υπαρξισμού το "εκεί διαλογιζόμαστε για την ύπαρξη και το μηδενισμό" (there we argued about being and nothingness) θα το μετέφραζε ως "... για το είναι και το μηδέν" (σαφής αναφορά στο γνωστό έργο του Σαρτρ)


.

Η κυρία Όσμοντ

 Αναμφίβολα η πρόζα του Τζων Μπάνβιλ είναι αριστοτεχνική αλλά δεν καταλαβαίνω το λόγο για τον οποίο δημιούργησε ένα σίκουελ του αριστουργηματικού μυθιστορήματος του Χένρυ Τζέημς, "Το πορτραίτο μιας κυρίας". Δυστυχώς, εδώ λειτούργησε σαν ένας παραγωγός του Χόλλυγουντ. Ο Τζέημς είχε αφήσει "ανοιχτό" το τέλος του βιβλίου του ή μάλλον θα έλεγα ότι το είχε κλείσει με εξαιρετικό τρόπο αφήνοντας, όμως, ανικανοποίητους πολλούς αναγνώστες του. Η πλούσια Ελίζαμπεθ Άρτσερ (κυρία 'Οσμοντ) αντί να στείλει στον αγύριστο τον σύζυγό της που αφού την παντρεύτηκε για τα λεφτά της τής μαύριζε τη ζωή, επιστρέφει στη συζυγική της εστία στη Ρώμη...

Τι θα ήθελαν οι αναγνώστες; Να τον παρατήσει φυσικά, παίρνοντας μια εντυπωσιακή εκδίκηση. Αυτή ακριβώς την ικανοποίηση έρχεται να δώσει ο Μπάνβιλ!
Κρίμα γιατί υπάρχουν έξοχες σκηνές και σελίδες όπου ο Μπάνβιλ δίνει ρεσιτάλ μιμούμενος θαυμάσια τη γραφή του δασκάλου του. Οι αμφίσημοι χαρακτήρες όμως του Τζέημς έχασαν στα χέρια του τη γοητεία τους και τελικά, ολοκληρώνοντας το μυθιστόρημα, αναρωτιέμαι αν θα μου μείνει κάτι απ' αυτό τους επόμενους μήνες.
Κάποτε είχα έναν καθηγητή που έλεγε ότι κάθε φορά που κλείνουμε ένα βιβλίο ή βγαίνουμε από έναν κινηματογράφο να αναρωτιόμαστε μεγαλόφωνα: "ε, και;"...

Ανάστροφα

 Φαντάζομαι την έκπληξη αυτών που το 1884, την ημερομηνία της πρώτης έκδοσης του "Ανάστροφα", διάβασαν αυτό το παράξενο μυθιστόρημα. Ο Ουισμάνς γνώριζε βέβαια πολύ καλά ότι το βιβλίο του θα προκαλούσε αντιδράσεις και ότι οι περισσότεροι αναγνώστες θα του γύριζαν την πλάτη. Υποστήριζε μάλιστα ότι δεν θα το εκτιμούσαν πάνω από 20 αναγνώστες ενώ πολύ αλαζονικά έγραφε σε φίλο του ότι πρόκειται για τη μονογραφία ενός εξευγενισμένου (raffiné) που απευθύνεται σε εξευγενισμένους.

Ακόμη και σήμερα το "Ανάστροφα" θα προκαλέσει έκπληξη σε αυτούς που θα τολμήσουν να το διαβάσουν. Πρόκειται για την ιστορία ενός μονομανούς μισάνθρωπου ή μήπως η περιγραφή και η εξέλιξη μιας νεύρωσης; Κατάλογοι πολύτιμων λίθων, αρωμάτων και φυτών; Κριτικά δοκίμια για ζωγράφους και λογοτέχνες; Μία περιδιάβαση στην ιστορία της λατινικής λογοτεχνίας; Μια συλλογή πεζών άλλοτε νοσηρών και άλλοτε ευφάνταστων και απίστευτα χιουμοριστικών; Ένας λίβελος ενάντια στην εποχή του, στις αξίες της, στα ήθη της και στα γούστα της ή μήπως ένα κείμενο ενάντια στον αναγνώστη;
Για να εκτιμήσει κανείς το σπουδαίο αυτό βιβλίο πρέπει συχνά να ξεπεράσει την αμηχανία, ίσως και τον εκνευρισμό, που θα του προκαλέσει. Αναμφίβολα είναι ένα κείμενο για λίγους αλλά είναι τόσο σαγηνευτικό που όταν το ολοκληρώσεις αισθάνεσαι την ανάγκη να το ξαναδιαβάσεις ή έστω να ξαναδείς κάποια κεφάλαιά του, όπως το αριστουργηματικό 11ο, όπου ο ντεζ Εσσέντ ετοιμάζεται να πάει Λονδίνο αλλά τελικά καταλήγει στα βρετανικά στέκια του Παρισιού για να επιστρέψει με τις αποσκευές στο σπίτι του αποδεικνύοντας ότι τα ωραιότερα ταξίδια είναι αυτά που κάνει κανείς με τη φαντασία του και, ακόμη περισσότερο, αυτά που δεν ολοκληρώνονται...
Το "Ανάστροφα" είναι ένα μυθιστόρημα που γράφτηκε για να αντέξει στον χρόνο και να γοητεύει γενιές αναγνωστών. Ένα μυθιστόρημα που απευθύνεται σε λάτρεις της λογοτεχνίας και το πιο σημαντικό: Μεταφέρθηκε στη γλώσσα μας με τρόπο απαράμιλλο από την Ρίτα Κολαΐτη.



Το πορτραίτο μιας κυρίας

 "... the beauty of a day, the splendour of nature, the sweetness of the old English churchyard, the bowed heads of good friends..."

Το Πορτραίτο μιας κυρίας είναι αναμφίβολα ένα από τα ωραιότερα μυθιστορήματα του Χένρυ Τζέημς.
"The idea of the whole thing is that the poor girl, who has dreamed of freedom and nobleness, who has done, as she believes, a generous, natural, clear-sighted thing, finds herself in reality ground in the very mill of the conventional".
(Από το Σημειωματάριό του για την Ισαβέλα Άρτσερ)
Το πρώτο κεφάλαιο είναι από τα ωραιότερα της αγγλόφωνης λογοτεχνίας και ίσως η επιτομή του τζεημσιανού ύφους.
Κρίμα που η ελληνική μετάφραση που είχα στη βιβλιοθήκη μου (Ίκαρου Μπαμπασάκη, εκδ. Καστανιώτη) είναι κάτω του μετρίου και το καταστρέφει, κάτι άλλωστε που κάνει με συνέπεια στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος. Αν θυμάμαι καλά, με αφορμή την ομώνυμη ταινία της Τζέην Κάμπιον, είχαν κυκλοφορήσει δύο μεταφράσεις του βιβλίου. Την άλλη μετάφραση από τις εκδ. Λιβάνη δεν μπόρεσα να τη βρω, ώστε να την αξιολογήσω. Στη μετάφραση που είχα, οι λεπτές αποχρώσεις της αφήγησης του Τζέημς και των διαλόγων πάνε περίπατο. Ακόμη και χωρίς το αγγλικό πρωτότυπο, το οποίο τελικά διάβασα παρατώντας τη μετάφραση, το ελληνικό κείμενο (μάλλον χωρίς καμία επιμέλεια) έχει προβλήματα. Ο μεταφραστής έχει παράξενες εμμονές με ένα σωρό ελληνικές λέξεις και εκφράσεις που τις χρησιμοποιεί συνεχώς και αδικαιολόγητα διαστρεβλώνοντας όχι μόνο το ύφος αλλά ενίοτε και το νόημα. Το έξοχο πρώτο κεφάλαιο το ισοπεδώνει. Αρκεί να διαβάσει κανείς τις πρώτες προτάσεις για να το καταλάβει ενώ εμφανίζονται λέξεις που δεν έχουν θέση σε λογοτεχνικό έργο, όπως στην περιγραφή ενός πρωταγωνιστή, όπου μαθαίνουμε ότι το πρόσωπό του είναι "πλούσια κοσμημένο με καφεκάστανα γένια". Με το "καφεκάστανα" αποδίδει το "chestnut beard"! Επίσης, μέχρι τη μέση του μυθιστορήματος, όπου έφτασα κοιτώντας και το ελληνικό, χρησιμοποιεί τη λέξη "αλαμπής-ες" καμιά δεκαριά φορές μεταφράζοντας έτσι το "dull", το "lustreless", το "dingy" και ποιος ξέρει τι άλλο! Αλαμπής η πόλη, αλαμπής η μέρα, αλαμπές το πάρκο, αλαμπής η ακτίνα του βλέμματος, αλαμπείς διάφοροι χαρακτήρες του έργου, κ.λπ. ("ξέρω ήδη πολλούς άθλιους και αλαμπείς ανθρώπους" το dingy εδώ μεταφράζεται με δύο λέξεις: άθλιους και αλαμπείς). Τις περισσότερες φορές το watch και το look συνοδεύονται χωρίς λόγο από τη λέξη "εποπτευτικά" ενώ κάθε τόσο κάποιος έκανε κάτι "άσκεπτα". Oι "ignorant" μεταφράζονται συχνά ως "άμαθοι" και ο unselfish ως "αφίλαυτος". Με κάθε αφορμή εμφανιζόταν και ένα "εκπτυχώνω". Όσο για το "μιας που", δεν το συζητώ!
Αισιοδοξώ ότι κάποια στιγμή το σημαντικό αυτό μυθιστόρημα θα μεταφραστεί όπως του αξίζει...


Η ομορφάσχημη

 "Η Ομορφάσχημη, μαρτυρία που αποκρύπτει αντί να φανερώνει, άρα μαρτυρία που αποδομεί τον εαυτό της, που εξαρθρώνει τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής της, είναι εντέλει ένα κείμενο για την κρίση της μαρτυρίας, για το αδύνατο της ηρωίδας να μαρτυρήσει..."

"Θέλω να σας έχω κοντά μου απόψε, να σας μιλάω ώρες" (σελ.11)
"Η παρουσία του ακροατή είναι δομικά αναγκαίο συστατικό κάθε μαρτυρίας... Αν το τραύμα επιτάσσει τη μαρτυρία, η μαρτυρία με τη σειρά της επιτάσσει την ακρόαση. Από αυτή την άποψη, η ιστορία της Ομορφάσχημης δεν είναι απλώς μια τραυματική ιστορία, είναι μια ιστορία σε αναζήτηση του ακροατή της".
"Το κείμενο του Καχτίτση είναι ένα κείμενο που έρχεται αντιμέτωπο με τα όριά του: δεν αναπαριστά την εμπειρία της καταστροφής, αλλά κυρίως τη συμβολική αδυναμία της γλώσσας να ιστορήσει ευθέως αυτή την καταστροφή".
Τα παραπάνω είναι αποσπάσματα από το έξοχο δοκίμιο του Ηλία Γιούρη, που μαζί με το επίμετρο της Γιώτας Κριτσέλη και τις επιστολές του συγγραφέα προσφέρει και άλλες δυνατότητες ανάγνωσης της εξαιρετικής νουβέλας του Νίκου Καχτίτση. Όλα αυτά σε μια έκδοση που τιμά έναν από τους σημαντικότερους λογοτέχνες της γλώσσας μας. Για μένα, τα δύο του μυθιστορήματα, Ο εξώστης και Ο ήρωας της Γάνδης, είναι από τα αριστουργήματα του προηγούμενου αιώνα.