Κυριακή, 3 Ιανουαρίου 2010

Ο ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϋ

Πατρίτσια Χάισμιθ, εκδ. Άγρα, μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης.




"Βρίσκω το δημόσιο αίσθημα περί δικαιοσύνης αρκετά βαρετό και τεχνητό, γιατί ούτε η ζωή ούτε η φύση ενδιαφέρονται αν η δικαιοσύνη απονέμεται ή όχι".










Σε ένα από τα ωραιότερα μυθιστορήματα του Χένρυ Τζέημς, τους "Πρεσβευτές" (The Ambassadors, 1903), μια πλούσια χήρα ζητά από τον αρραβωνιαστικό της να πάει στο Παρίσι και να φέρει πίσω το γιο της. Ο αρραβωνιαστικός όμως, γοητευμένος από τις χάρες της Γηραιάς Ηπείρου και τον τρόπο ζωής του "άσωτου υιού", όχι μόνο δεν τον πείθει να γυρίσει πίσω αλλά παραμένει κι ο ίδιος εκεί...

Την ίδια εποχή που χιλιάδες Ευρωπαίοι ταξίδευαν στην Αμερική κάνοντας πραγματικότητα το όνειρο μιας ζωής (America, America του Ηλία Καζάν) πολλοί Αμερικανοί διανοούμενοι ακολουθούσαν ακριβώς την αντίθετη πορεία. Ο πειρασμός της Ευρώπης και μάλιστα της μεσογειακής παρέμεινε αμείωτος για πολλές δεκαετίες. Η Πατρίτσια Χάισμιθ (1921-1995) υπέκυψε σ' αυτόν το 1952, στο δεύτερο ταξίδι της, ακολουθώντας τα ίχνη του λογοτεχνικού της προτύπου, του Χένρυ Τζέημς. Στο Ποζιτάνο της Νότιας Ιταλίας θα νοικιάσει ένα σπίτι κι εκεί θα συλλάβει την ιδέα του πρώτου μυθιστορήματος με ήρωα τον Ρίπλεϋ: Ο ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϋ (1955).






Όταν ένας πλούσιος Αμερικανός ζητά από τον Τομ Ρίπλεϋ να φέρει πίσω τον γιο του, ο οποίος έχει εγκατασταθεί στην Ιταλία, αυτός θα καταστρώσει ένα διαβολικό σχέδιο: να πάρει τη θέση του άσωτου υιού και να ζήσει με την ταυτότητα εκείνου μια ζωή ονειρεμένη... Χάρη στο ταλέντο του στην υποκριτική και στην πλαστογραφία το απίθανο αυτό σχέδιο μπορεί να γίνει εφικτό!

Αναμφίβολα η ιδέα της Χάισμιθ είναι ενδιαφέρουσα αλλά αν μείνουμε μόνο σ' αυτήν ή αν απλά παρακολουθήσουμε τις δύο ταινίες που έχουν γυριστεί πάνω στο βιβλίο δεν θα καταλάβουμε τίποτα από την τέχνη της. Είναι αδύνατον να περιγράψεις τον τρόπο με τον οποίο ο Ρίπλεϋ σιγά σιγά μαγεύεται όχι μόνο από την Ιταλία αλλά κι από τον "άσωτο" Γκρήνλιφ και τον τρόπο ζωής του. Όπως επίσης είναι αδύνατον να περιγράψεις τον τρόπο με τον οποίο η Χάισμιθ υπνωτίζει με την αργή και περίτεχνη αφήγησή της τον αναγνώστη για να τον οδηγήσει στο Μοντζιμπέλο, στη Νάπολη, στη Ρώμη, στο Σαν Ρέμο, στο Παλέρμο, στη Βενετία... χωρίς να συνειδητοποιεί ότι έχει πέσει κι αυτός θύμα της γοητείας του Ρίπλεϋ-Γκρήνλιφ.





"Τριγύρισε τη Μασσαλία, που τη βρήκε μονότονη, εκτός από την Κανεμπιέρ, και τράβηξε ανατολικά με το τρένο, σταματώντας μια μέρα στο Σαιν Τροπέ, στις Κάννες, τη Νίκαια, το Μόντε Κάρλο, όλα τα μέρη για τα οποία είχε ακούσει πράγματα, και ένιωσε τέτοια έλξη όταν τα είδε, παρότι τον Δεκέμβριο ήταν σκεπασμένα με σκούρα σύννεφα και τα χαρούμενα πλήθη απουσίαζαν, ακόμα και την παραμονή Πρωτοχρονιάς στο Μεντόν. Ο Τομ πρόσθεσε τον κόσμο με τη φαντασία του, άντρες και γυναίκες με βραδινή ενδυμασία να κατεβαίνουν από τα φαρδιά σκαλοπάτια του πριγκιπικού καζίνου του Μόντε Κάρλο, κόσμος με φανταχτερά μαγιώ, ανάλαφροι και φωτεινοί, σαν υδατογραφία του Ντουφύ, να βαδίζουν στις Κάννες κάτω από τους φοίνικες της Λεωφόρου των Άγγλων. Κόσμος -Αμερικανοί, Άγγλοι, Γάλλοι, Γερμανοί, Σουηδοί, Ιταλοί. Ειδύλλια, απογοητεύσεις, καβγάδες, συμφιλιώσεις, φόνοι. Η Κυανή Ακτή τον διέγειρε όσο κανένα άλλο μέρος στον κόσμο. Και ήταν στ' αλήθεια τόσο μικροσκοπική αυτή η καμπύλη της μεσογειακής ακτής με τα πανέμορφα ονόματα που ακούγονταν σαν προσευχή -Τουλόν, Φρεζύ, Σαιν Ραφαέλ, Κάννες, Νίκαια, Μεντόν, κι έπειτα Σαν Ρέμο".
Το θράσος του Ρίπλεϋ και η ηθική που αναπτύσσει (πέραν του Καλού και του Κακού) κατά την εξέλιξη της ιστορίας είναι αξιοσημείωτα. Το πιο εντυπωσιακό όμως, είναι η άποψη περί ηθικής του αστυνομικού μυθιστορήματος της Χάισμιθ, η οποία θα μπορούσε κάλλιστα να έχει πει την φράση: "Ο κύριος Ρίπλεϋ είμαι εγώ", όπως είχε κάνει κι ο Φλωμπέρ με τη διάσημη φράση του: "Η μαντάμ Μποβαρύ είμαι εγώ"!



"Δεν αρέσει στο κοινό γενικά να ξεφεύγουν οι εγκληματίες στο τέλος... Αυτό είναι αντίθετο στα γούστα μου, καθώς μάλλον μου αρέσουν οι εκληματίες και τους βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέροντες, εκτός αν είναι μονότονοι και βλακωδώς βίαιοι".








Και έτσι ο ταλαντούχος και κάθε άλλο παρά μονότονος και βλάκας Ρίπλεϋ, θα ξεγλιστράει από το νόμο καταφέρνοντας, ως άλλος "Υπηρέτης δύο αφεντάδων" του Γκολντόνι, να παρουσιάζεται στην ίδια πόλη άλλοτε σαν τον αθώο και φτωχό Ρίπλεϋ κι άλλοτε σαν τον εκκεντρικό πλούσιο και ύποπτο Γκρήνλιφ δίνοντας την ευκαιρία στην Χάισμιθ να δώσει κωμικό τόνο σε σελίδες όπου η αγωνία για την τύχη του ήρωά της κορυφώνεται.









Σημειώσεις: Η πρώτη ταινία για τον "Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεϋ" γυρίστηκε το 1959 από τον Ρενέ Κλεμάν και ήταν το εξαιρετικό "Γυμνοί στον ήλιο" (Plein soleil) με έναν υπέροχο Αλαίν Ντελόν στο ρόλο του Ρίπλεϋ και τον Μωρίς Ρονέ ως Γκρήνλιφ. Η δεύτερη ήταν η ενδιαφέρουσα και πιο πιστή στο βιβλίο ταινία και με τον ομώνυμο τίτλο, του Άντονι Μινγκέλα, το 1999, με τον Ματ Ντέιμον και τον Τζουντ Λο. Οι φωτογραφίες είναι από την πρώτη ταινία. Η υδατογραφία είναι του Raoul Dufy και απεικονίζει τη Νίκαια. Η Χάισμιθ θα εγκατασταθεί τελικά μόνιμα στην Ευρώπη το 1968 και θα γράψει συνολικά πέντε βιβλία με ήρωα τον Ρίπλεϋ, τα οποία έχουν εκδοθεί στα ελληνικά από την Άγρα σε μετάφραση Α. Αποστολίδη. Τα αποσπάσματα σε χρώμα γαλάζιο προέρχονται απ' το βιβλίο της: Plotting and writing suspense fiction. "Οι Πρεσβευτές" του Χ. Τζέημς, όπως και τα άλλα δύο από τα τρία τελευταία μυθιστορήματα που έγραψε, παραμένουν, αδικαιολόγητα, αμετάφραστα στη γλώσσα μας.(16/20)

13 σχόλια:

Κατερινα Μαλακατε είπε...

Πολύ γοητευτικός ο Ρίπλει και από τις σπάνιες περιπτώσεις που αγαπώ και τις ταινίες και τα βιβλία.
Καλή χρονία να έχουμε....

ναυτίλος είπε...

Καλή χρονιά και σε σένα Κατερίνα! Η αλήθεια είναι πως μου αρέσει μόνο η πρώτη ταινία παρόλο που το τέλος είναι διαφορετικό και η λανθάνουσα ομοφιλοφυλία του ήρωα σχεδόν ανύπαρκτη. Στην εκδοχή του Μινγκέλα ο μόνος που διασώζεται είναι ο Τζουντ Λο. Ο Ματ Ντέιμον καμμία σχέση με Ρίπλεϋ ενώ η σκηνοθεσία εντελώς απρόσωπη και επίπεδη.

Κατερινα Μαλακατε είπε...

Πρέπει να ομολογήσω πως πρώτα είδα την ταινία με τον Λο και τον Ντέιμον και μετά διάβασα τα βιβλία και είδα την παλαιότερη. Οπότε ίσως γι' αυτό την θεωρώ εξίσου επιτυχημένη. Μου κίνησε το ενδιαφέρον να ψάξω.

Ετερώνυμος είπε...

Καλή χρονιά κι από μένα!

Η Χάισμιθ στο είδος της είναι αναμφίβολα μία σύγχρονη κλασική.
Ανήκω σε αυτούς που είδαν πρώτα την ταινία του Μινγκέλα(ανάθεμα την ώρα!) και για πολύύύ καιρό αρνιόμουν πεισματικά(και βλακωδώς) να διαβάσω το βιβλίο! Μετριότατη η ταινία από πολλές πλευρές,αλλά κυρίως διόλου πειστική και όταν μία ιστορία αστυνομικη,μυστηρίου,θρίλερ κλπ δεν είναι πειστική,κλαφ'τα Χαράλαμπε! Όταν τελικά διάβασα το μυθιστόρημα,εκτίμησα ακριβώς τον τρόπο της Χάισμιθ να μετατρέπει το ανοίκειο και απίθανο σε αληθοφανές-και μάλιστα χωρίς καλά καλά να το παίρνεις χαμπάρι!

Η ταινία του Κλεμάν,πιστή ξεπιστή,μααατς μπέτερ!!!

ΥΓ:Πού είναι η βαθμολογία;;;;;

ναυτίλος είπε...

Καλή χρονιά και σε σένα Ετερώνυμε! Απ' ό,τι φαίνεται συμφωνούμε για τις ταινίες. Εγώ βέβαια είδα πρώτα την ταινία του Κλεμάν πολλά χρόνια πριν από την άλλη. Με την όμορφη Μαρί Λαφορέ (Μαρτζ) και την αξέχαστη περιπλάνηση του Ρίπλεϋ στην ψαραγορά της παλιάς Νάπολης...
Η ίδια η Χάισμιθ, αν και ήταν απογοητευμένη από το τέλος της ταινίας, είχε δηλώσει ενθουσιασμένη από την ερμηνεία του Ντελόν.
Έχεις δίκιο για τη βαθμολογία την είχα ξεχάσει...

Πόλυ Χατζημανωλάκη είπε...

Εύγε για την ανάρτηση Ναυτίλε..
Πολύ εύστοχη η αναφορά στο βιβλίο του Τζέημς.
Με γοητεύει στην Πατρίτσια Χάισμιθ η τέλεια – αριστοτεχνική – λιτότητα στη γλώσσα. Κανείς πλεονασμός ή περιττό στολίδι αλλά ταυτόχρονα κείμενο που δεν έχει την ξηρότητα και τη ρηχότητα ενός κοινού θρίλερ.
Καταφέρνει να σαγηνεύσει τον αναγνώστη μετατοπίζοντας τα ηθικά όρια κάνοντάς τον να ταυτίζεται με τον δολοφόνο – θυμάμαι «το παιχνίδι του Ρίπλευ»/ «ένας αμερικανός φίλος» του Βέντερς.

Τις ευχές μου και από δω για ευτυχισμένο 2010!

ερμία είπε...

η Π.Χάισμιθ είναι απο τους συγγραφείς που διαβάζω για τον πρόσθετο λόγο οτι με γοητεύει και η ζωή της και όλα τα ανατρεπτικά στοιχεία της προβληματικής της..
τον κύριο Ρίπλεϊ τον έχω πλέον ..εμπεδώσει και σε όλες τις κινηματογραφικές βερσιόν,ξεχωρίζοντας όμως τη ταινία του Βέντερς με τον Ντ.Χόπερ,που μένει στο μυαλό σαν μια ιμπρεσιονιστική περιπλάνηση στις μεγάλεις πόλεις του κόσμου.
πάντως,η τότε κοσμοπολίτικη διάθεση,μού θυμίζει κάπως τη σημερινή μιζέρια της επιδειξιομανίας - εντός και εκτός του ναρκισσισμού της- αντίστοιχων σημερινών κύκλων. μόνο που η νοσηρότητα εκείνης της εποχής ήταν πιό βραχύβια ενώ η τωρινή συντηρείται και εξελίσσεται, και εξελίσσεται..

πολλές ευχές ναυτίλε για δημιουργικότητα κι αυτή τη χρονιά
:-)

ναυτίλος είπε...

Αγαπητή Πόλυ όσα βιβλία της Χάισμιθ έχω διαβάσει μου άρεσαν. Τώρα που η Άγρα ολοκλήρωσε την Ριπλειάδα είπα να την πιάσω από την αρχή...

ναυτίλος είπε...

Ερμία, καλή χρονιά να έχεις!
Πράγματι η ταινία του Βέντερς ήταν εξαιρετική αν κι ο Ρίπλευ του Χόπερ ήταν περισσότερο Βεντερικός παρά Χαϊσμιθικός. Θα κάνω βέβαια αναφορά στη μεθεπόμενη ανάρτηση.

Pellegrina είπε...

γεια σας! Ιδού και ...το πνεύμα ντιλογίας: ρωτάω η πτωχή και αδαής: το απόσπασμα που παραθέτεις "τριγύρισε τη Μασαλία..κλπ" τι το αξιολογο ως γραφή ή ως συγγραφική ματιά έχει;" Γιατί εγώ η άσχετη το διαβάζω ως μια επιφανεική, τυπικά καρτποσταλίστικη περιγραφή; (ενώ και το στοιχείο του χαρακτη΄ρα -"τη βρήκε μονότονη"- δείχνει επίσης έναν ηρωα με ματιά τουρίστα';) παρακαλώ φωτίστε με και αλλάξτε μου γνώμη, οι κριτικοί και εμβριθείς φιλόλογοι, τι το άξιο έχει α υ τ ή η περιγραφή; (που εγώ νομίζω πως θα την εκανε οποιοσδήποτε μαθητής λυκείου εβλεπε την Κυανή Ακτή στο you tube της εποχής, και ίσως εμβριθέστερα;)

Εχω διαβάσει ένα άλλο βιβλίο της Χάισμιθ -"το εγχειριδιο του κτηνώδους φόνου για ζωόφιλους" καθώς και διηγήματά της. Εντυπωσιακή, επιδέξια, μαστόρισα της λεπτομέρειας (αλλ΄συχνά, νομίζω,της άχρηστης),"ατμοσφαιρική" και ...καταχθόνια. Αλλά βρε παιδί μου, δεν ξερω...ίσως τελικά να έιμια απλώς μια αφελής πουριτανή: τι προσφέρει αυτή η ανάγνωση στην καλλιεργεια του ανθρωπου και πολιτισμού; φωτίζει την ενυπάρχουσα παντού κακία; την περιφρόνηση προς τον άνθρωπο; μα ..ΚΙ ΑΛΛΟ; ;:)

υγ: ξερω την απάντηση "ολα τα βιβλία προσφέρουν". Ναι, αλλά δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε όλα!

Pellegrina είπε...

υγ: ο Χένρι τζέιμς, από το λιγο πουε χω διαβασει, μου αρέσει. Κι αυτός στηλιτεύει, αλλά βάζει να συγκρούονται ανθρωπινες αξίες, και ετσι σε προβληματίζει πάνω σε αυτές. Δεν τις "ισοπεδώνει". .
να το πωα παλά: ο Χ.Τζ. ενδιαφέρεται για την ανθρωπινη οντότητα και την πορεία της, Η Π.Χ. μάλλον την έχει χεσμένη...

ναυτίλος είπε...

"de gustibus non est disputandum", που σημαίνει ότι εμένα το απόσπασμα μου άρεσε. Ίσως βέβαια να αδικείται έτσι απομονωμένο από το υπόλοιπο βιβλίο, όπου κάθε φράση του μπορεί να πάρει κι άλλες σημασίες...
Τώρα, αυτό που λες "τι προσφέρει αυτή η ανάγνωση στην καλλιέργεια του ανθρώπου και του πολιτισμού", εμένα μου θυμίζει την ερώτηση "ποιο είναι το ηθικό δίδαγμα". Τα λογοτεχνικά έργα δεν τα διαβάζω με σκοπό την καλλιέργειά μου (τουλάχιστον εδώ και 20 χρόνια) και δεν πιστεύω δεν πρέπει να γράφονται ή να διαβάζονται με αυτό τον στόχο (ή έστω και για την πρόοδο του πολιτισμού)!
Το διάβασμά τους μου προσφέρει απόλαυση, μου προκαλεί ερωτήματα και προβληματισμούς, μου δημιουργεί ρωγμές, μου προσφέρει άλλες οπτικές γωνίες, μου δίνει τη δυνατότητα θέασης σε μικρόκοσμους...κλπ, κλπ, κλπ.

Ανώνυμος είπε...

Μια από τις αγαπημένες μου ταινίες. Μου αρέσει πάρα πολύ και η σκηνοθεσία και οι ερμηνείες όλων των ηθοποιών. Δεν είδα βέβαια πολλές ομοιότητες με το βιβλίο αλλά αν πρέπει να σχολιάσω μόνο την ταινία θα πω ότι με ενθουσίασε. 5 στα 5 απο εμένα.