Τρίτη, 23 Μαρτίου 2010

Δοκίμια (επιλογή)

Τ. Σ. Έλιοτ, εκδ. Ηριδανός (*Πατάκης), μτφ. Σ. Μπεκατώρος.



















"Δεν μπορούμε να κρίνουμε ένα συγγραφέα αν δεν παραδοθήκαμε ποτέ σ' αυτόν... Πρέπει να παραιτηθούμε από τον εαυτό μας κι ύστερα να τον ξαναβρούμε... Φυσικά, το εγώ που ξαναβρήκαμε ουδέποτε είναι το ίδιο με εκείνο που εγκαταλείψαμε", έγραφε το 1935 ο Έλιοτ σε ένα γράμμα του προς τον Σπέντερ και θα έλεγα ότι αυτή ακριβώς η στάση είναι, που με χαρακτηρίζει ως αναγνώστη.

Τα δοκίμια, που βρίσκονται σ΄ αυτή την επιλογή του Στέφανου Μπεκατώρου, γράφτηκαν μεταξύ 1919 και 1961 και αναμφίβολα διατηρούν μέχρι και σήμερα τη γοητεία τους. Για τον Έλιοτ, η λογοτεχνική κριτική είναι μια ενστικτώδης δραστηριότητα του πολιτισμένου πνεύματος. Ο κριτικός είναι λογοτεχνικός κριτικός αν, γράφοντας κριτική, ενδιαφέρεται κυρίως να βοηθήσει τους αναγνώστες του να κατανοήσουν και να απολαύσουν. Αυτός ακριβώς είναι κι ο δικός του στόχος σε πολλά απ' αυτά τα δοκίμια. Γι' αυτό γράφει απλά προσπαθώντας να μεταδώσει τη σοφία που έχει αποκομίσει από την πολύχρονη ενασχόλησή του με τη λογοτεχνία.






"Η ποίηση αρχίζει ίσως μ' έναν άγριο που χτυπά ένα τύμπανο μέσα σε μια ζούγκλα, κατέχει δε πάντα αυτό το ουσιαστικό χαρακτηριστικό της κρούσης και του ρυθμού... Η ποίηση μπορεί να προκαλέσει επαναστάσεις στην αισθαντικότητα από εκείνες που χρειάζονται πότε πότε, μπορεί να συντελέσει στο γκρέμισμα των καθιερωμένων τρόπων αντίληψης και αξιολόγησης που σχηματίζονται αδιάκοπα και να βοηθήσει τους ανθρώπους να ιδούν τον κόσμο καινούριο, ή ένα καινούριο κομμάτι του. Μας βοηθάει πότε πότε να συνειδητοποιούμε λίγο περισσότερο τα βαθύτερα, ανώνυμα συναισθήματα που δημιουργεί το υπέδαφος της ύπαρξής μας, μέσα στο οποίο σπάνια διεισδύουμε, επειδή η ζωή μας είναι συνήθως μια αδιάκοπη φυγή από τον εαυτό μας και μια φυγή από τον ορατό και αισθητό κόσμο".

Διαβάζοντας τα δοκίμια με χρονολογική σειρά διαπιστώνει κανείς και την πορεία του Έλιοτ από τον έντονο διδακτισμό και εντυπωσιακό τόνο των πρώτων, όπως το "Παράδοση και προσωπικό ταλέντο" (1919), έως το τελευταίο "Για να κρίνουμε τον κριτικό" (1961), όπου ο τόνος χαμηλώνει και μιλάει για ταπεινοσύνη (humility), που σημαίνει την ικανότητα να δέχεσαι τις αλλαγές που μπορεί να φέρει ο χρόνος στις πεποιθήσεις σου.






"Λίγο ενδιαφέρει εάν ο ποιητής είχε στην εποχή του μεγάλο κοινό. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι πάντα πρέπει να έχει τουλάχιστον ένα μικρό κοινό σε κάθε γενιά. Με αυτό, ωστόσο, θέλω να πω ότι η σπουδαιότητά του έχει αξία για τη δική του εποχή, δηλαδή ότι οι πεθαμένοι ποιητές δε μας χρησιμεύουν πια αν δεν έχουμε και ζωντανούς. Θα συνέχιζα τη σκέψη μου λέγοντας ότι αν ένας ποιητής αποκτήσει πολύ γρήγορα μεγάλο κοινό, μάλλον κάτι ύποπτο συμβαίνει: επειδή μας δημιουργεί το φόβο πως δεν κάνει κάτι το νέο, ότι δίνει στους ανθρώπους αυτό που είχαν συνηθίσει να παίρνουν και, άρα, αυτό που είχαν ήδη αποκομίσει από τους ποιητές της προηγούμενης γενιάς. Είναι όμως απαραίτητο να έχει ο ποιητής στην εποχή του το σωστό, μικρό κοινό. Πρέπει να υπάρχει πάντα μια μικρή πρωτοπορία ανθρώπων ικανών να εκτιμούν την ποίηση, οι οποίοι, έχοντας αυτονομηθεί, προπορεύονται κάπως της εποχής τους ή είναι έτοιμοι να αφομοιώσουν πιο γρήγορα την καινοτομία... Οι μεταβολές και εξελίξεις στην αισθαντικότητα, που συμβαίνουν αρχικά σε λίγους ανθρώπους, θα επιδράσουν σιγά σιγά στη γλώσσα μέσω της επιρροής που θα ασκήσουν σε άλλους συγγραφείς, οι οποίοι έγιναν ευκολότερα δημοφιλείς. Όταν δε αυτές θα έχουν εδραιωθεί καλά, θα χρειαστεί καινούρια πρόοδος. Εξάλλου, μέσα από τους ζωντανούς συγγραφείς είναι που επιζούν οι πεθαμένοι".

Η έκδοση, επιμελημένη από τον ίδιο τον μεταφραστή, είναι υποδειγματική. Πρωτοκυκλοφόρησε από τον Ηριδανό το 1983 και στη συνέχεια εμπλουτισμένη και με άλλα δοκίμια, το 2002, από τις εκδόσεις Πατάκη. Εισαγωγικά σημειώματα, φωτογραφίες, βιβλιογραφίες, σχόλια με πλούσιες πληροφορίες γύρω από το ιστορικό της συγγραφής των δοκιμίων αλλά και το πνευματικό και πολιτικό κλίμα της εποχής και με ποικίλες αναφορές σε συγγραφείς και έργα. Επίσης λεπτομερής χρονολογικός πίνακας του Έλιοτ και ενημερωτικός κατάλογος των συγγραφέων που αναφέρονται είτε στα δοκίμια είτε στα σχόλια. Έργο πλήρες και πρότυπος οδηγός για κάθε επιμελητή και μεταφραστή ανάλογων βιβλίων.

5 σχόλια:

Pellegrina είπε...

γεια. Έχω ενα άλλο βιβλίο, το "Επτά δοκίμαι για την ποίηση", μτφ Μ. Λαϊνά, εκδ. Γράμματα, στο οποίο είμαι ΄σίογυρη οτι περιέχεται το παόσπασμα για τον ποιητή 9τον πρωτοπόρο με το μικρό κοινό κλπ) που παραθέτεις, αν και δνε θυμάμαι ακριβώς πού. Αλλά είμαι σίγουρη, άρα υπάρχει μια εν μερει αλληλοεπικάλυψη. Πολύ ενδιαφέρων δοκιμιογράφος, αν και κάπως σχολαστικός, δασκαλίστικος. ¨ομως με τον αγγλικό, τον πρακτικότ ΄ροπο: αυτά που λέει λέγοντια για να βοηθήσουν πράγματι, δεν ειναι (μόνο) θεωρητικολογίες).
Κάπως πιο τρελούτσικος (γραμμένα πιο φρι στάιλ) δοκιμιογράφος ο Έσρα Πάουντ. (η αλφαβητα της αναγνωσης) Κάποτε τους διάβαζα και τους δύο (στο νου μου πάνε μαζί, αγνοώ γιατί) πολύ, και ως ποιητές, Πάνε αιώνες...

Ετερώνυμος είπε...

Έλιοτ και Πάουντ: Οι ασώματες κεφαλές.Εμβληματικές μεν,αλλά επίμονα ασώματες.Κάνουν ακριβώς την ποίηση που δεν μπορώ να διαβάσω.Μου φαίνονται σαν απρόσιτοι αστερισμοί,χαμένοι στο άλαλο πλανητικό ψύχος...

Απ'τα δοκίμια δεν έχω διαβάσει τίποτα,αλλά αν κρίνω από τα αποσπάσματα που παραθέτεις,Ναυτίλε,είναι αξιανάγνωστα.Θετική εντύπωση μου προκαλεί ότι ο Έλιοτ δε φοβάται τον ελιτισμό(άλλη δαιμονοποιημένη λέξη κι αυτή!),παρ'όλο που δεν προβλέπεται να παρεισφρύσω συντόμως στην εκλεκτική χορεία των αναγνωστών του!..

ΥΓ: Να χαρείτε,μην εμφανιστεί κανείς τώρα να μου γράφει κατεβατά για την αξία των "ογκόλιθων",την έχω υπόψιν ξέρετε,απλώς δεν μου ταιριάζουν οι κύριοι,τι να γίνει...

ναυτίλος είπε...

Πελεγκρίνα δεν έχω τη μετάφραση της Λαϊνά αλλά σίγουρα κάποια δοκίμια θα είναι κοινά και στις δυο εκδόσεις. Όσο για τη σχέση του Έλιοτ με τον Πάουντ, λέγεται ότι ο πρώτος οφείλει τα "πάντα" στον δεύτερο. Η πρώτη διάσημη συλλογή του, "Έρημη χώρα" δε θα ήταν αυτή που είναι χωρίς τον Πάουντ. Ο Έλιοτ του έστειλε το χειρόγραφο και ο Πάουντ του το επέστρεψε σχεδόν μισό αφού του έκοψε πολλά κομμάτια κάνοντάς το ίσως πιο σκοτεινό και αφού του έστειλε κι ένα σωρό σχόλια. Ο Έλιοτ συμμορφώθηκε με τις υποδείξεις του και το εξέδωσε με τη γνωστή αφιέρωση στον "μάστορα" Πάουντ.

ναυτίλος είπε...

Ετερώνυμε,αν και δε συμμερίζομαι την άποψή σου για τους δυο ποιητές, πράγματι κι εγώ, έχω ανάλογη στάση απέναντι σε κάποιους άλλους. Π.χ οι περισσότερες (όχι όλες) συλλογές του Ελύτη μου προκαλούν ένα είδος "αλλεργίας" κι έτσι μου είναι σχεδόν ανυπόφορες.

Στο απόσπασμα στο οποίο αναφέρεσαι πράγματι ο Έλιοτ αναφέρει τη λέξη elite απλά έκοψα 2-3 προτάσεις για χάρη συντομίας και ήταν μέσα σ' αυτές.
ΥΓ. Πάντως κάποια στιγμή "περιπλανήσου" μέσα στα Cantos, θα σε οδηγήσουν σε απίστευτους λογοτεχνικούς ή φιλοσοφικούς λαβύρινθους και τότε ίσως μπορέσεις να τα απολαύσεις. Πρέπει να τους "παραδοθείς" όπως λέει κι ο Έλιοτ. Στον Πάουντ οφείλω την ενεργή ενασχόλησή μου με την κινέζικη γλώσσα για κάποια χρόνια και την "περιπλάνησή" στον κόσμο των ιδεογραμμάτων.

Ετερώνυμος είπε...

Ναυτίλε,καμία "άποψη" δεν εξέφρασα.Απλώς προσδιόρισα συνοπτικά τη σχέση μου μαζί τους.Έχει ο καιρός γυρίσματα,δεν αποκλείεται σε μια δεκαετία από τώρα,να ανήκω στους πιο ένθερμους αναγνώστες του Έλιοτ,ποτέ δεν ξέρεις...
Είμαι κι εγώ εν γένει αλλεργικός στον Ελύτη,αν και ορισμένα ποιήματά του τα αγαπώ ιδιαίτερα.
Είμαι βεβαίως και αρκετά επιφυλακτικός απέναντι στην μαζική αποδοχή του.Πολλοί από αυτούς που απερίφραστα δηλώνουν εραστές του Ελύτη,συχνά ερωτεύονται το είδωλό τους,ακριβέστερα το ιδεατό είδωλο της πατρίδας ΤΟΥΣ.
Ας μου επιτραπεί να διηγηθώ ένα περιστατικό...

Στο δεύτερο έτος των σπουδών μου βρέθηκα σε ένα βιβλιοπωλείο αναζητώντας το "Μια εποχή στην κόλαση" του Ρεμπώ.Καθομαι λοιπόν σ'ένα τραπεζάκι και ξεφυλλίζω το παράξενο αυτό βιβλιαράκι,όταν με πλησιάζει αθόρυβα ένας καθωσπρέπει κύριος μέσης ηλικίας και με ύφος επικριτικό και συμβουλευτικό ταυτόχρονα μου λέει: "Νεαρέ μου,με συγχωρείτε,αλλά τι πράγματα είναι αυτά που διαβάζετε; Νέο παιδί και ασχολείστε με αυτούς τους αρρωστημένους Γάλλους,τη στιγμή που εμείς οι Έλληνες έχουμε βγάλει τόσους άξιους ποιητές;;!!! (πιθανόν να είπε ποιητ ά ς,δεν με βοηθάει η μνήμη μου αυτή τη στιγμή) Ο Ελύτης για παράδειγμα! Το φως του,τα νησάκια του,τα μπλε του πελάγους,χάρμα!!!"
Τον κοιτώ πλαγίως και του απαντώ: "Με συχωρείτε,κύριε,αλλά ο Ελύτης που περιγράφετε μόνο το Υπουργείο Τουρισμού θα μπορούσε να ενδιαφέρει..."
Ως απάντηση,άκουσα ένα "τς τς τς" και ο κύριος απομακρύνθηκε θιγμένος,υποθέτω βασανιζόμενος από μαύρες
σκέψεις για τη ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ...

Θαρρώ πως το ανεκδοτολογικό αυτό στοιχείο είναι χαρακτηριστικό για τη μεταχείριση που επιφυλάσσεται σε λογοτέχνες της "ελληνικότητας".

Οι γνήσιοι θαυμαστές του Οδυσσέα Ελύτη ας με συγχωρήσουν,εξυπακούεται ότι δεν αναφέρομαι σε αυτούς...