Κυριακή, 21 Οκτωβρίου 2012

Οδυσσέας - 19

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).
James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated by Kiberd (1960).

18. Πηνελόπη

Στο κρεβάτι του ζεύγους Μπλουμ πριν το ξημέρωμα.





Ολόκληρο το τελευταίο επεισόδιο του "Οδυσσέα" δεν είναι παρά ένας εσωτερικός μονόλογος της Μόλλυ, που στο κατώφλι του ύπνου ράβει και ξηλώνει το υφαντό της ζωής της. Το πνεύμα και η σάρκα της (εν αρχή ην η σαρξ) κινούνται άναρχα σε τόπους στοιχειωμένους απ' όλους τους άντρες και γυναίκες της ζωής της. Οκτώ προτάσεις χωρίς στίξη, που απλώνονται σε πενήντα σελίδες, αποτελούν τον ποταμό των σκέψεών της. Έναν ποταμό που παρασύρει την ίδια, το δημιουργό της και τέλος τον αναγνώστη. Έχεις την αίσθηση ότι παρακολουθείς τις σκέψεις της εν τω γεννάσθαι και πως ακόμα και ο ίδιος ο συγγραφέας δεν ξέρει πού θα την οδηγήσουν... 

Ιδού πώς χαρακτηρίζει την Πηνελόπη του ο Τζόυς, σε ένα γράμμα του στο φίλο του Φρανκ Μπάτζεν: "πνευματικά υγιές, πλήρες, δίχως ηθική, δεχτικό στη γονιμοποίηση, αναξιόπιστο, ελκυστικό, περιορισμένο, προνοητικό, αδιάφορο Weib (=θηλυκό). Ich bin das Fleisch das stets bejaht! (=είμαι η σάρκα που πάντα λέει ναι)". Ενώ για το μονόλογό της γράφει: "... κυλά αργά, ομοιόμορφα, αν και με παραλλαγές, τσαχπίνικα, αλλά με σιγουριά σαν την τεράστια γαιόσφαιρα που ασταμάτητα περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της". 




Ο Γερμανός κοινωνιολόγος Georg Simmel (1858-1918) έγραφε στις αρχές του εικοστού αιώνα: "Σε γενικές γραμμές μπορούμε να περιγράψουμε την ψυχοσύνθεση του άντρα καλύτερα από την ψυχοσύνθεση της γυναίκας. Εξαιτίας της κοινωνικής κυριαρχίας του άντρα, ολόκληρο το γλωσσικό οικοδόμημα του πολιτισμού μας αντανακλά την αντρική οπτική κατά τη νοητική διεργασία... Το γλωσσικό σύμπαν δεν έχει ακόμη ασχοληθεί με τα εξατομικευμένα χαρακτηριστικά της γυναίκας". Έχοντας αφιερώσει, ο Τζόυς, τόσες πολλές σελίδες στον τρόπο σκέψης του Στήβεν Δαίδαλου και του Λεοπόλδου Μπλουμ επιβεβαιώνει, μέχρι και το 17ο επεισόδιο, τους ισχυρισμούς του Ζίμελ. Στο τελευταίο όμως κεφάλαιο ανατρέπει κάθε γλωσσική και λογοτεχνική σύμβαση. Επιχειρεί να μπει στο πετσί της ηρωίδας του και να ξεπεράσει τους φραγμούς της αυτολογοκρισίας... Βέβαια, με αυτό τον τρόπο η Μόλλυ μπορεί να θεωρηθεί σε κάποιες στιγμές χυδαία, υποκρίτρια, ιδιοτελής, αντιφατική, πρόστυχη ίσως και παλιοθήλυκο αλλά συνολικά δείχνει τόσο αυθεντική που δεν μπορείς παρά να πιστέψεις ότι πρόκειται για πρόσωπο υπαρκτό!

"Υποθέτω ότι μόνον η γιαγιά του διαβόλου γνωρίζει τόσα πολλά για την πραγματική ψυχολογία μιας γυναίκας. Εγώ δεν τα ήξερα", έγραφε σε μια επιστολή του προς τον Τζόυς ο ψυχολόγος Καρλ Γιουνγκ. Αντίθετα η γυναίκα του Τζόυς, η Νόρα, που δεν είχε καμία σχέση με τη λογοτεχνία, είπε όταν διάβασε την "Πηνελόπη": "ο Τζιμ είναι σπουδαίος συγγραφέας αλλά δεν γνωρίζει το παραμικρό για τις γυναίκες". Σημειωτέον, ότι η Νόρα Μπάρνακλ δε διάβασε ποτέ ολόκληρο τον "Οδυσσέα", παρά τις επίμονες παρακλήσεις του Τζόυς. Πολλοί κριτικοί ασχολήθηκαν με το κατά πόσον ο συγγραφέας κατάφερε να διεισδύσει στην ψυχή μιας γυναίκας ξεχνώντας, τελικά, ότι ο μονόλογος της Μόλλυ είναι ένα νοητικό και γλωσσικό κατασκεύασμα και μάλιστα, αντρικό κατασκεύασμα.




Η Μόλλυ που ποθεί η Μόλλυ που χαίρεται να της τον χώνουν η Μόλλυ που αυνανίζεται που κλάνει που ουρεί στο εύθραυστο καθίκι της κι ονειρεύεται το αγαπημένο της Γιβραλτάρ η Μόλλυ που αγαπάει και αγκαλιάζει τη νιότη τα λουλούδια τη μουσική το τραγούδι και το μικρό Νάρκισσο η Μόλλυ που λέει το Ναι στη ζωή στον έρωτα στην ομορφιά... Η Μόλλυ που μονολογεί κι ανυψώνει την καθημερινότητά της στο επίπεδο της ποίησης... 



Μεταφραστικά σχόλια

Το 1936 ο Παπατζώνης, στην πρώτη μεταφραστική απόπειρα έργου τού Τζόυς στα ελληνικά, μεταφράζει, στο περιοδικό: "το 3ο μάτι", τις πρώτες σελίδες του μονολόγου. Παρά την ηλικία της μετάφρασης και τα σφάλματά της, ο μονόλογος αποδίδεται με ιδιαίτερη ζωντάνια. Αποσπάσματα μεταφρασμένα βρήκα και στο εξαιρετικό βιβλίο της Αραβαντινού: "Τζαίημς Τζόυς: Ζωή και έργο" (εκδ. Θεμέλιο 1983). Τα μεταφράσματά της από την "Πηνελόπη" τα χαρακτηρίζει η φυσικότητα και ο αυθορμητισμός, παρόλο που κι εδώ υπάρχουν σημαντικά λάθη. Ο Καψάσκης, όμως, στη δική του απόδοση στραγγίζει το μονόλογο της Μόλλυ απ' όλη του την ζωντάνια και τον αυθορμητισμό. Κρίμα που η κορύφωση του "Οδυσσέα" δεν έχει καμία σχέση με την ελληνική του απόδοση. Επιπλέον, τα λάθη είναι τόσα πολλά και σοβαρά, που σε αρκετά σημεία διαστρεβλώνεται εντελώς το νόημα του πρωτοτύπου. Πίσω από τον άναρχο, φαινομενικά, μονόλογο της Μόλλυ κρύβεται η τέλεια δομή του κρυστάλλου. Αν κάποιος θέλει να εμβαθύνει, θα πρέπει να τον χωρίσει σε νοηματικές περιόδους και να βρει τα σημεία αναφοράς του ανατρέχοντας και στο βιογραφικό των ηρώων του, όπως αυτό έχει ξεδιπλωθεί στα προηγούμενα δεκαεπτά κεφάλαια. Μόνον έτσι θα μπορέσει να μεταφράσει σωστά.

Για παράδειγμα στη σελ. 770, στην τέταρτη σειρά, η Μόλλυ λέει για τον Μπλουμ (σύμφωνα με τον μεταφραστή): "...δεν γνώριζε καλά το Δουβλίνο με ρωτούσε σε ποιο μέρος βρισκότανε αυτό και για τα άλλα μνημεία..." ("...a stranger in Dublin what place was it and so on about the monuments..."). Ο ξένος όμως στο Δουβλίνο δεν ήταν ο Μπλουμ αλλά η Μόλλυ, που ήρθε από το Γιβραλτάρ και ο Μπλουμ ήθελε να της δείξει την πόλη και τα μνημεία της. Σε κάποια σημεία της μετάφρασης τα γένη αλλάζουν δημιουργώντας σύγχυση στους προσεκτικούς αναγνώστες. Άλλοτε, εξαφανίζονται λέξεις, φράσεις ή και προτάσεις ενώ εμφανίζονται, χωρίς λόγο, άλλες, που συχνά τραβούν πάνω τους την προσοχή του αναγνώστη (π.χ. η λέξη "ουρήθρα" στη σελ. 771). Ενίοτε, μεταφράζει κατά λέξη χωρίς να λογαριάζει αν το αποτέλεσμα στα ελληνικά έχει νόημα, όπως στη σελ. 771: "...στα τυφλά χάμω" ("with the blinds down"), όπου βέβαια πρόκειται για κατεβασμένα πατζούρια.
Η Μόλλυ, μεγαλωμένη στο Γιβραλτάρ, χρησιμοποιεί μερικές φορές ισπανικές λέξεις και ο Καψάσκης είτε τις αφήνει αμετάφραστες (σωστά κατά τη γνώμη μου), είτε τις επεξηγεί προσθέτοντας στο κείμενο μια ακόμη πρόταση, που δε θα μπορούσε ποτέ να υπάρχει σε εσωτερικό μονόλογο (π.χ. στη σελ. 789 "αχ χορκουίλα έτσι λένε ισπανικά τη φουρκέτα"!!!), είτε τις μεταφράζει. Μόνο που στην τελευταία περίπτωση κάνει και λάθη, όπως στη σελ. 782: "κάποτε μου έδωσε ένα μεγάλο φιλοδώρημα" ("he gave me a great mirada"), αλλά το mirada είναι ματιά-βλέμμα κι όχι φιλοδώρημα! Επίσης, η Μόλλυ δυσκολεύεται να προφέρει λέξεις, που της φαίνονται πολύπλοκες και τις παραμορφώνει με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Ο Καψάσκης είτε δε δίνει σημασία και τις μεταφράζει κανονικά, είτε τις παραμορφώνει κι αυτός, μόνον που και σ' αυτήν την περίπτωση δεν μένει σταθερός στη μεταφραστική επιλογή του. Την περιβόητη οργάνωση Sin Fein, που η Μόλλυ την ονομάζει Sinner (=αμαρτωλός-εγκληματίας) Fein, στη σελ. 778 τη μεταφράζει "Σιν Φέιν" ενώ στη σελ. 804, "Σιν Φρέινερ". 
Θα σταματήσω εδώ γιατί η λίστα δεν έχει τελειωμό. Σε κάθε σελίδα υπάρχουν από 5-10 λάθη και το αντίτυπό μου, στην κυριολεξία, μαύρισε! 






Μετά από δέκα περίπου μήνες ολοκλήρωσα τον "Οδυσσέα". Η εμπειρία της ανάγνωσής του υπήρξε μοναδική. Είναι από τα έργα που όταν βυθιστείς μέσα τους, ποτέ δεν θα βγεις ο ίδιος! Ο Άρης Μαραγκόπουλος, στον πρόλογο του βιβλίου του, το συγκαταλέγει στα λεγόμενα: μυητικά κείμενα. Ο αναγνώστης, που τα πλησιάζει, μυείται στο δικό τους λεξιλόγιο, στη δική τους γραφή, στη δική τους ανάγνωση του κόσμου.  Ο αναγνώστης μεταμορφώνεται σε μαθητευόμενο μύστη. "Αυτές οι επισημάνσεις που αφορούν τον αναγνώστη, ισχύουν σε υπερθετικό βαθμό ως προς τον μεταφραστή. Αν ο αναγνώστης είναι πράγματι μαθητευόμενος μύστης, τότε ο μεταφραστής είναι ήδη ιεροφάντης, ερμηνευτής της γραφής, ομολογητής της πίστης στο κείμενο". Στην προκειμένη περίπτωση, θα άξιζε να μάθει κανείς αγγλικά για να το απολαύσει. Τη βραβευμένη και πολυπαινεμένη μετάφραση του Καψάσκη, συνολικά, θα τη χαρακτήριζα μέτρια. Τρία-τέσσερα καλομεταφρασμένα επεισόδια δεν αρκούν, για να την αξιολογήσω ούτε καν ως άνιση. Ο "Οδυσσέας" θα συνεχίσει να ψάχνει το μεταφραστή του στη γλώσσα μας. 






Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι οι εξής:i) έργο της Αμερικανίδας Dora Wheeler (1856-1940),  μεταξένια κλωστή σε μετάξι, με τίτλο: "Η Πηνελόπη καθώς ξηλώνει τη νύχτα το υφαντό της", ii) έργο του Χρόνη Μπότσογλου, iii) έργο της Κατερίνας Βαβλίτου, iv) σχέδιο του Robert Motherwell για την εικονογράφηση της "Πηνελόπης" στην έκδοση Arion Press. Το απόσπασμα του Ζίμελ το μετέφρασα από τα αγγλικά και αναφέρεται από τον Kiberd. Αναρωτιόμουν τελευταία αν βρέθηκε, την εποχή που πρωτοεκδόθηκε η μετάφραση, κάποιος που να την κατακρίνει. Τελικά βρήκα στη βιβλιοθήκη μου σε ένα βιβλίο του Άρη Μπερλή με τίτλο "Κριτικά δοκίμια" (εκδ. Ύψιλον) ένα άρθρο του με τίτλο: "Η πρόσληψη του Τζόυς στην Ελλάδα" (1997), όπου μιλώντας για τις μεταφράσεις του "Οδυσσέα", γράφει (εξαιρώντας τα μεταφρασμένα αποσπάσματα του Μαραγκόπουλου) ότι "οι αδυναμίες τους είναι δομικές, έτσι ώστε ενδεχόμενη αναθεώρησή τους να μην έχει νόημα". Απ' αυτό το άρθρο πήρα και το παραπάνω απόσπασμα περί μεταφραστή-ιεροφάντη. (20/20)

9 σχόλια:

desperado είπε...

ναυτίλε βλέπω ολοκλήρωσες το magnus opus σου [μέχρι το επόμενο ασφαλώς :-)].Δέκα μήνες σε απασχόλησε η ανάγνωση του έργου ή η σειρά των αναρτήσεων;Αν ισχύει το πρώτο, είναι άξιο θαυμασμού που παράλληλα μπορούσες και διάβαζες άλλα μυθιστορήματα.Τώρα για άλλη μετάφραση που λες μάλλον απίθανο, καθώς χρειάζεται κάποιος μεταφραστής ικανότατος και με πολύ μεράκι.Εξάλλου ο "Οδυσσέας" δεν είναι αυτό που θα λέγαμε εμπορικό βιβλίο, οπότε δύσκολα να χρηματοδοτηθεί στο προσεχές διάστημα μια νέα έκδοσή του από τη στιγμή που οι λίγοι που ήταν να το αγοράσουν το έκαναν ήδη.

ναυτίλος είπε...

Δέκα μήνες για την ανάγνωση.
Απλά όταν έφευγα για διακοπές ή κάποια διήμερα εκτός Αθηνών, έπαιρνα μαζί μου άλλα βιβλία καθώς δεν μπορούσα να μεταφέρω κάθε φορά όλα τα βιβλία που χρησιμοποιούσα για την ανάγνωσή του. Έτσι κατάφερα και διάβασα και καμιά δεκαριά βιβλία, για τα οποία αισιοδοξώ ότι θα κάνω τώρα αναρτήσεις.

Sue είπε...

Ένα μεγάλο μπράβο, ναυτίλε, που εκτός των άλλων ανέδειξες τις πραγματικές διαστάσεις του κειμένου. Και τα μεταφραστικά σου σχόλια πολύ εύστοχα, επίσης - εξαιρετική "δουλειά"!

Ανώνυμος είπε...

Νιώθω την ανάγκη να σας πω ένα "ευχαριστώ" για την (διαδικτυακή) συντροφιά σας στην παράλληλη ανάγνωση (συν-ανάγνωση να πούμε;) του Οδυσσέα, που στάθηκε για μένα καλό κίνητρο ώθησης προς το επόμενο κεφάλαιο, όταν τραβούσα ζόρι σε κάποιες φάσεις.
Μπορεί να τα είχα παρατήσει, αλλά η επιθυμία μου (ψυχαναγκαστική ίσως) να έχω ολοκληρωμένη κι όχι αποσπασματική εικόνα του συνολικού έργου, έφεραν σε αίσιο πέρας την ανάγνωσή μου.
Ευχαριστώ λοιπόν που, χωρίς να το ξέρετε, παίξατε καταλυτικό ρόλο στο να φτάσω στο τέλος της ανάγνωσης του Οδυσσέα!(χτες βράδυ)

κ.κ.

ναυτίλος είπε...

Sue, σ' ευχαριστώ, τη δουλειά θα την έκανα έτσι κι αλλιώς για τον εαυτό μου, απλώς αφιέρωσα κάποιες παραπάνω ώρες σε κάθε κεφάλαιο για να κοινοποιώ ένα μέρος της μέσω του ιστολογίου μου.

ναυτίλος είπε...

K.K. κι εγώ σ' ευχαριστώ για τη συνανάγνωση και τα σχόλιά σου. Ήταν σημαντικό να ξέρω ότι κάποιος χρησιμοποιούσε αυτά που έγραφα, ιδιαίτερα τα μεταφραστικά μου σχόλια, κατά την ανάγνωσή του.

Marlene είπε...

Παρακολούθησα κι εγώ έστω κι ετεροχρονισμένα το "ταξίδι" σας! Μπράβο για την επιμονή, την υπομονή και το μεράκι σας!

Λεωνίδας είπε...

Ναυτίλε σε ευχαριστώ για τη βοήθεια και την καθοδήγηση που μου προσέφερες όσον αφορά την ανάγνωση του «Οδυσσέα». Ήσουν πολύτιμη παρέα, θα πρότείνω να προβιβαστείς σε «καπετάνιος».

ναυτίλος είπε...

Marlene και Λεωνίδα σας ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια...