Zettel's Traum

Tα ακατόρθωτα - 10

"Zettel's Traum" (1970), μυθιστόρημα του Άρνο Σμιτ.

Κυκλοφόρησε (απίστευτο!) η αγγλική του μετάφραση ("Bottom's dream") από τον John Woods.Το πάλευε περίπου 12 χρόνια, τα τελευταία 6 εντατικά, δηλαδή με αποκλειστική απασχόληση. Στο σύντομο επίμετρό του, που ακολουθεί τις 1500 μεγάλου σχήματος πυκνογραμμένες σελίδες, έχει μια λίστα επιθέτων με τα οποία κάποιοι κριτικοί έχουν χαρακτηρίσει το magnum opus του Σμιτ: "overwhelming, arcane, mesmerizing, pornographic, boundless, sexist, obsessive, bodacious, abstruse and riotously funny".

Ο Arno Schmidt είναι ένας πολύ ιδιόμορφος συγγραφέας. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από τη μοναδική και πνευματώδη χρήση της καθομιλουμένης γλώσσας. Επιπλέον, υιοθέτησε μια ορθογραφία, η οποία υποστήριζε ότι αποκαλύπτει την πραγματική σημασία των λέξεων και τους συσχετισμούς των (Roh=Μann=Τick αντί Romantik). Ενώ στα τελευταία χρόνια του ανέπτυξε τη θεωρία των Ετύμων επηρεασμένος από τον Φρόυντ, τον Τζόις και τον Λιούις Κάρολ. Σύμφωνα με αυτήν κάθε άτομο έχει στη διάθεσή του δύο γλώσσες: Η μία αποτελείται από "Hoch=Worte", κανονικές λέξεις που ανήκουν στο συνειδητό και η άλλη από τα έτυμα (Etyms) που αποτελούν τη γλώσσα του ασυνειδήτου. Τα έτυμα βασίζονται κυρίως στους ήχους και στα σύμβολα. Πρόκειται για μορφώματα ή ρίζες λέξεων άγνωστων στη συνείδηση ή για να το πω αλλιώς, προκύπτουν από τη διαδικασία ώσμωσης που λαμβάνει χώρα μεταξύ του ασυνειδήτου και της γλώσσας του συνειδητού. Η γλώσσα των ετύμων είναι μια μισοονειρική γλώσσα (HalbTraumSprache) που μιμείται τους μηχανισμούς του ασυνειδήτου και τελικά γίνεται ένα καλλιτεχνικό μέσον που φανερώνει τις δραστηριότητές του. 

Στο μυθιστόρημα αυτό ένας συγγραφέας, ο Ντάνιελ, μαζί με ένα ζευγάρι φίλων συζητούν κατά τη διάρκεια μιας καλοκαιρινής μέρας στην εξοχή τα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη μετάφραση του Πόε που επιχειρεί το ζευγάρι. Παράλληλα η δεκαεξάχρονη κόρη τους πιστεύει ότι είναι ερωτευμένη με τον κατά πολύ μεγαλύτερό της Ντάνιελ... Ο Σμιτ υιοθετεί μια γραφή σε τρεις στήλες: Στην κεντρική παρακολουθούμε τις συζητήσεις τους αλλά και μια εισαγωγή στα κείμενα του Πόε, στην αριστερή την ανάπτυξη από τον Ντάνιελ της θεωρίας των ετύμων και την εφαρμογή της στον Πόε ενώ στη δεξιά υπάρχουν υποσημειώσεις, σχόλια και αναφορές σε άλλους συγγραφείς. Το μυθιστόρημα είναι διανθισμένο με κείμενα από διάφορους τομείς των επιστημών και των τεχνών, όπως αρχιτεκτονική, αστρονομία, κοσμολογία, μαθηματικά, ψυχολογία, μουσική, λογοτεχνία (Προυστ, Τζόις, Ντέμπλιν, Ραμπελαί, Νοβάλις, Θερβάντες, κ.α) αλλά και με σκίτσα του συγγραφέα, φωτογραφίες ή κομμάτια από εφημερίδες με πλήθος αναφορών σε γεγονότα που έλαβαν χώρα μεταξύ 1965 και 1969. Όλα αυτά αριστοτεχνικά ενσωματωμένα στο κυρίως κείμενο.

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

Α. Νέοι θησαυροί

"Φανταστείτε έναν άνθρωπο που διαθέτει όλη τη μέρα και, αν θέλει, όλη τη νύχτα. Και χρήματα για να αγοράζει τα βιβλία που επιθυμεί. Δεν έχει όρια. Είναι στο έλεος του πάθους του. Και τι θέλει το πάθος; Αν μου επιτρέπετε την παρατήρηση... Να φτάσει στα όριά του", έγραφε ο Ντομίνγκες στο "Χάρτινο σπίτι" του.

Κι όμως, χωρίς να διαθέτω παρά ελάχιστο χρόνο καθημερινά για διάβασμα και βέβαια ούτε τόσα χρήματα για να αγοράζω όσα βιβλία επιθυμώ, είμαι στο έλεος του πάθους μου, που ενίοτε ξεπερνά και τα όριά του... Πριν λίγες μέρες μέρες ο ταχυδρόμος μου παρέδωσε ένα δέμα βάρους περίπου οκτώ κιλών που περιείχε ένα μόνο βιβλίο, το περίφημο "Zettel's Traum" (Το όνειρο του Μπότομ) του Γερμανού συγγραφέα Άρνο Σμιτ(1914-1979). Το σημαντικότερο μυθιστόρημά του, που μόλις τώρα έγινε εφικτό να εκδoθεί σε μορφή "κανονικού" βιβλίου, από τον Suhrkamp, μετά από χρόνιες προσπάθειες ειδικευμένου τυπογράφου (Friedrich Forssman). Ως τώρα είχε κυκλοφορήσει μόνο σε φωτογραφική ανατύπωση του χειρόγραφου, από τον Fischer σε περιορισμένα αντίτυπα.

Για ποιο όμως λόγο, το πάθος μου ξεπερνά τα όριά του; Όχι βέβαια γιατί πρόκειται για ένα πανάκριβο βιβλίο ούτε γιατί οι 1513 πυκνογραμμένες σελίδες μεγάλου σχήματος (35 x 27 cm) απαιτούν, απ' ότι λένε, τουλάχιστον 700 ώρες ανάγνωσης, αλλά γιατί τα γερμανικά του είναι τόσο δύσκολα και τόσο απαιτητικά (κάτι σαν τα αγγλικά του Finnegans wake) που κάνουν μάλλον αδύνατη την ανάγνωση του από εμένα. Και φυσικά αυτό το γνώριζα πριν το παραγγείλω...

Ο Arno Schmidt είναι ένας πολύ ιδιόμορφος συγγραφέας. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από τη μοναδική και πνευματώδη χρήση της καθομιλουμένης γλώσσας. Επιπλέον, υιοθέτησε μια ορθογραφία, η οποία υποστήριζε ότι αποκαλύπτει την πραγματική σημασία των λέξεων και τους συσχετισμούς των (Roh=Μann=Τick αντί Romantik). Ενώ στα τελευταία χρόνια του ανέπτυξε τη θεωρία των Ετύμων επηρεασμένος από τον Φρόυντ, τον Τζόις και τον Λιούις Κάρολ. Σύμφωνα με αυτήν κάθε άτομο έχει στη διάθεσή του δύο γλώσσες: Η μία αποτελείται από "Hoch=Worte", κανονικές λέξεις που ανήκουν στο συνειδητό και η άλλη από τα έτυμα (Etyms) που αποτελούν τη γλώσσα του ασυνειδήτου. Τα έτυμα βασίζονται κυρίως στους ήχους και στα σύμβολα. Πρόκειται για μορφώματα ή ρίζες λέξεων άγνωστων στη συνείδηση ή για να το πω αλλιώς, προκύπτουν από τη διαδικασία ώσμωσης που λαμβάνει χώρα μεταξύ του ασυνειδήτου και της γλώσσας του συνειδητού. Η γλώσσα των ετύμων είναι μια μισοονειρική γλώσσα (HalbTraumSprache) που μιμείται τους μηχανισμούς του ασυνειδήτου και τελικά γίνεται ένα καλλιτεχνικό μέσον που φανερώνει τις δραστηριότητές του.

Στο μυθιστόρημα αυτό ένας συγγραφέας, ο Ντάνιελ, μαζί με ένα ζευγάρι φίλων συζητούν κατά τη διάρκεια μιας καλοκαιρινής μέρας στην εξοχή τα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη μετάφραση του Πόε που επιχειρεί το ζευγάρι. Παράλληλα η δεκαεξάχρονη κόρη τους πιστεύει ότι είναι ερωτευμένη με τον κατά πολύ μεγαλύτερό της Ντάνιελ... Ο Σμιτ υιοθετεί μια γραφή σε τρεις στήλες: Στην κεντρική παρακολουθούμε τις συζητήσεις τους αλλά και μια εισαγωγή στα κείμενα του Πόε, στην αριστερή την ανάπτυξη από τον Ντάνιελ της θεωρίας των ετύμων και την εφαρμογή της στον Πόε ενώ στη δεξιά υπάρχουν υποσημειώσεις, σχόλια και αναφορές σε άλλους συγγραφείς. Το μυθιστόρημα είναι διανθισμένο με κείμενα από διάφορους τομείς των επιστημών και των τεχνών, όπως αρχιτεκτονική, αστρονομία, κοσμολογία, μαθηματικά, ψυχολογία, μουσική, λογοτεχνία (Προυστ, Τζόις, Ντέμπλιν, Ραμπελαί, Νοβάλις, Θερβάντες, κ.α) αλλά και με σκίτσα του συγγραφέα, φωτογραφίες ή κομμάτια από εφημερίδες με πλήθος αναφορών σε γεγονότα που έλαβαν χώρα μεταξύ 1965 και 1969. Όλα αυτά αριστοτεχνικά ενσωματωμένα στο κυρίως κείμενο.



Ο Σμιτ μετά από ταλαιπωρίες πολλών χρόνων με συνεχείς μετακινήσεις λόγω πολέμου και στη συνέχεια διώξεων(!) από την Καθολική εκκλησία εξαιτίας ενός έργου του, εγκαταστάθηκε το 1958 στο Bargfeld, ένα χωριουδάκι της Κάτω Σαξονίας, όπου κι έζησε ως το θάνατό του. Καθώς τα βιβλία του δεν πουλούσαν παρά ελάχιστα αντίτυπα, ζούσε με τη σύζυγό του σε συνθήκες απόλυτης ένδειας. Μπόρεσε τελικά να συνεχίσει το έργο του χάρη στην οικονομική υποστήριξη του θαυμαστή του, Jan Reetsma, συγγραφέα και κληρονόμου της γνωστής βιομηχανίας τσιγάρων.

Μετά το θάνατό του άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστό το έργο του και σήμερα πια θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς συγγραφείς της μεταπολεμικής Γερμανίας κι ένας από το πιο πρωτοποριακούς του εικοστού αιώνα. Ο John Woods έχει μεταφράσει στα αγγλικά το μεγαλύτερο μέρος του έργου του ενώ εδώ και πολλά χρόνια πασχίζει να αποδώσει στη γλώσσα του το Zettel's Traum. Ο ίδιος δηλώνει ότι μέχρι το 2012 θα το έχει ολοκληρώσει (νά ποια είναι η ελπίδα μου για να καταφέρω να το διαβάσω κινούμενος παράλληλα αλλά και διαγωνίως μεταξύ αγγλικών και γερμανικών). Δυστυχώς ο Claude Riehl, που ήταν σχεδόν ο αποκλειστικός μεταφραστής του στα γαλλικά, πέθανε πρίν από λίγα χρόνια... Στα ελληνικά, πριν από είκοσι περίπου χρόνια, είχε κάνει πραγματικά φιλότιμες προσπάθειες να μεταφράσει μερικά από τα πρώτα του έργα, ο Γιάννης Κοιλής. Κυκλοφόρησαν τελικά τα εξής: "Από τη ζωή ενός φαύνου", εκδ. Κριτική 1992, "Λεβιάθαν" (μαζί με τα "Γάδειρα" & "Ενθυμήσεις") εκδ. Οδυσσέας 1993 και "Το ρουμάνι του Μπραντ" πάλι από τον Οδυσσέα, 1994. Ο ίδιος μου είχε πει ότι είχε μεταφράσει κι άλλο ένα έργο του ("Μαύροι καθρέφτες") αλλά δεν είχε βρει εκδότη...





"Κάθε συγγραφέας πρέπει να πιάσει γερά την τσουκνίδα Πραγματικότητα και να μας τα δείξει όλα: τη μαύρη γλοιώδη ρίζα, τον ιοπράσινο εχιδνοκαυλό, την καυχησιάρα ανθο(δόχη). Κι οι πυροσβέστες, οι πνευματικοί χαμάληδες, οι κριτικοί, καλά θα έκαμαν να πάψουν να βασκάνουν τους ποιητές και να κάτσουν να βγάλουν κι αυτοί καμιά φορά τίποτε "βαθυστόχαστο": τότε να δεις χαρές που θα έκαμε ο κόσμος! Η ποίηση φυσικά, όπως και κάθε άλλη μεγάλη καλλονή, περιβάλλεται από τον αντίστοιχο αριθμό ευνούχων, αλλά: αυτοί είναι στην πραγματικότητα οι αραπάδες, που χαίρονται επειδή ο ήλιος έχει μαύρες κηλίδες!"

Σημειώσεις: Πάνω αριστερά, η φωτογραφία του οκτάκιλου νεογνού. Δεξιά, η προηγούμενη έκδοση Fischer. Πιο κάτω δείγμα μιας σελίδας από το βιβλίο. Και στο τέλος η φωτογραφία του σπιτιού που έζησε ο Σμιτ, στο Μπάργκφελντ. Το απόσπασμα στο τέλος, είναι "από τη ζωή ενός Φαύνου", σε μετάφραση Γ. Κοιλή. Ως Zettel έχει μεταφραστεί  στα γερμανικά ένα ήρωας του Σαίξπηρ από το "Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας", ο Νικ Μπότομ, ο υφαντής. Πάρα πολλοί σύγχρονοι Γερμανοί συγγραφείς δηλώνουν επηρεασμένοι από το στυλ του Σμιτ. Η απήχηση του έργου του έστω και post mortem είναι εντυπωσιακή. Τα βιβλία του τότε, όχι μόνο απορρίπτονταν συνήθως από τους εκδότες αλλά συναντούσαν και τις αντιδράσεις της Καθολικής εκκλησίας, που εκείνη την εποχή σε κάποια κρατίδια της Δ. Γερμανίας είχε μεγάλη ισχύ. Γι' αυτό τελικά κι εγκαταστάθηκε στην προτεσταντική Κάτω Σαξονία. Σήμερα υπάρχουν 4 περιοδικά με αποκλειστικό τους αντικείμενο το έργο του, ένας σύλλογος Φίλων και ένα ίδρυμα με το όνομά του. Πρόσφατα ανακάλυψα κι έναν ιστολόγιο όπου γίνεται μεθοδική "ανάγνωση" του "Zettel's Traum".