Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς - 3

Ντανίλο Κις , εκδ. Κέδρος , μτφ. Μ. Κεσίνη .

" Όποιος είδε το παρόν , τα είδε όλα , αυτό που έγινε στο μακρινό παρελθόν και αυτό που θα γίνει στο μέλλον "

Μάρκος Αυρήλιος

Ο Ντανίλο Κις σ' αυτό το αριστουργηματικό έργο συνθέτει επτά παραλλαγές πάνω σε ένα κοινό θέμα : Πώς μια ιδεολογία και μάλιστα "ανθρωπιστική" καταντά να εξοντώσει με απάνθρωπο τρόπο αυτούς που την υπηρέτησαν .

"Επτά κεφάλαια μιας κοινής ιστορίας" είναι ο υπότιτλος του έργου . Διαφέρουν ίσως οι τόποι και τα πρόσωπα αλλά όλα , πλην ενός , μιλάνε για τα βασανιστήρια , τις δίκες , τους εκτοπισμούς στα γκούλαγκ της Σιβηρίας και τις δολοφονίες που συνέβαιναν στην Αν. Ευρώπη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 30 . Όλοι αυτοί οι ήρωες που υπηρέτησαν , κάποιες φορές και με αυταπάρνηση , την ιδεολογία τους , έπεσαν θύματα της σταλινικής τρομοκρατίας .

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να μιλήσεις για τον Τρόμο της Ιστορίας :

α) Οι μαρτυρίες αυτών που τον βίωσαν , που όσο ειλικρινείς και συγκινητικές κι αν είναι , λόγω της φορτισμένης υποκειμενικότητάς τους σε απομακρύνουν από την ουσία της πραγματικότητας .

β) Τα στατιστικά στοιχεία , που μετατρέπουν τη μοναδικότητα του κάθε ατόμου σε ψυχρά νούμερα .

γ) Οι μελέτες , τα ντοκουμέντα , που πνιγμένα πολλές φορές κάτω από το βάρος του όγκου τους δεν επικεντρώνονται στo κάθε άτομο ξεχωριστά , όπως θα συνέβαινε με ένα διήγημα ή μυθιστόρημα .

Ποια η σημασία 6 εκατομμυρίων νεκρών εάν δεν μπορείς να δεις ούτε έναν απ' αυτούς με το πρόσωπό του , το σώμα του και να γνωρίσεις τη δική του ιστορία ; Σύμφωνα με τον Κις η λογοτεχνία πρέπει να συμπληρώσει την Ιστορία , γιατί η Ιστορία γενικεύει ενώ η λογοτεχνία εξατομικεύει .


Ο Γιουγκοσλάβος συγγραφέας έχει στόχο να αποδώσει στο κάθε θύμα της Ιστορίας το πρόσωπό του και την ατομική του ιστορία . Για να το καταφέρει χρησιμοποιεί στις αφηγήσεις του ως φόντο πραγματικά γεγονότα , ιστορικά πρόσωπα και μαρτυρίες παρμένες από ντοκουμέντα της εποχής . Πετυχαίνει έτσι να δημιουργήσει μια πειστική ανασύσταση της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου .

"Η ιστορία που ακολουθεί , η ιστορία που γεννιέται μέσα στην αμφιβολία και στην υποψία , έχει ένα και μοναδικό πλεονέκτημα (μερικοί το ονομάζουν τύχη αγαθή ) , είναι αληθινή : είναι γραμμένη από το χέρι τίμιων ανθρώπων και αξιόπιστων μαρτύρων . Αλλά για να είναι αληθινή με τον τρόπο που ονειρεύεται ο συγγραφέας , θα έπρεπε να ειπωθεί στα ρουμάνικα , στα ουγγρικά , στα ουκρανικά ή στα γίντις ."

Ο Κις δε θα τα κατάφερνε να αφηγηθεί τόσο θαυμάσια αυτή τη σύγχρονη ιστορία της Αδικίας αν δε χρησιμοποιούσε ως αντίβαρο στο ζόφο , την ειρωνεία φροντίζοντας ωστόσο να μη γίνεται κυνικός .

Σε ένα από τα 7 κεφάλαια (Μηχανικά λιοντάρια) αφηγείται την πραγματική ιστορία μιας εξαπάτησης , της οποίας θύμα υπήρξε ο Γάλλος Εντουάρ Εριό (αυτός που είπε το περίφημο:Κουλτούρα είναι αυτό που σου μένει όταν τα έχεις όλα ξεχάσει) , όταν επισκέφτηκε την Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του 30 , για να διαπιστώσει , ιδίοις όμμασιν , την ελευθερία της θρησκευτικής λατρείας . Τα κομματικά στελέχη έπρεπε μέσα σε λίγες ώρες να μετατρέψουν την Αγ. Σοφία του Κιέβου , που λειτουργούσε ως ζυθοποιείο , πάλι σε ναό και να σκηνοθετήσουν μια λειτουργία , στην οποία θα παρευρισκόταν ο Εριό .

Αυτή η ιστορική επίσκεψη δεν χρησιμοποιείται παρά ως φόντο για την ανάπτυξη μιας άλλης φανταστικής (;) ιστορίας , αυτής του κομματικού στελέχους , του Τσελιούστνικοφ ,που σκηνοθέτησε αυτή την παρωδία λειτουργίας. Ουσιαστικά ο Κις ξαναγράφει την Ιστορία εξαπατώντας με τη μέθοδό του τον αναγνώστη . Του στήνει παγίδες και του σερβίρει το ψέμα γι' αλήθεια . Κοντολογής χρησιμοποιεί τις προπαγανδιστικές μεθόδους του Σταλινισμού για να τον χτυπήσει με τα ίδια του τα όπλα .


Διαβάζοντας το βιβλίο αναρωτιόμουνα συνεχώς πού σταματάει η μυθοπλασία και πού αρχίζει η αλήθεια . Τελικά μήπως η μυθοπλασία του είναι μια εξαπάτηση ; Ή πιο σωστά : μια αφήγηση , που μέσα από τεχνάσματα θέλει να αποκαταστήσει την "αλήθεια" . Αυτή όμως δεν είναι μία από τις μεθόδους του Ολοκληρωτισμού ;

Ωστόσο ο Κις , έχοντας πλήρη επίγνωση της τεχνικής του , κατορθώνει με τον τρόπο του να υψώσει έναν τύμβο για όλους αυτούς τους "άγνωστους" , που δεν είχαν την τύχη να έχουν το μνήμα , που τους άξιζε . Άλλωστε αυτό υποδηλώνει κι ο τίτλος : Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς , που όπως διαβάζουμε στην ομώνυμη ιστορία , μόνο τάφο δεν αξιώθηκε να έχει .

"Την τέταρτη μέρα από την απόδρασή του ένας φρουρός τον ανακαλύπτει κοντά σ' ένα καζάνι , με μακριά γένια σα φάντασμα , να ζεσταίνεται δίπλα σε μια μεγάλη δεξαμενή μέσα στην οποία τοποθετείται η σκουριά .Οι άντρες τον περικυκλώνουν και ελευθερώνουν τα λυκόσκυλα . Παρακινημένοι από τα ουρλιαχτά των λυκόσκυλων , μπαίνουν στο σιδηρουργείο : Ο φυγάς στέκεται σε μια σκαλωσιά κάτω από τη δεξαμενή , φωτισμένος από τη φλόγα . Ένας φρουρός αρχίζει να ανεβαίνει με ζήλο τη σκαλωσιά . Όταν τον πλησιάζει , ο φυγάς πηδά στην καυτή , υγρή μάζα και οι φρουροί τον βλέπουν να εξαφανίζεται μπροστά στα μάτια τους λυγίζοντας σαν καπνός , αψηφώντας την εντολή , ανυπότακτος , ελεύθερος από τα λυκόσκυλα , από το κρύο , τη ζέστη , την ποινή και τη μετάνοια ."

Σημείωση :Στις εικόνες εκτός από τις φωτογραφίες του Ντανίλο Κις , υπάρχει μια φωτογραφία του Edouard Herriot και ένα φύλλο από το συγκλονιστικό σημειωματάριο της Ευφροζίνια Κερσνόφσκαγια (τρόφιμος στο γκούλαγκ του Νόριλαγκ για 12 χρόνια), που απεικονίζει την υποδοχή των κατάδικων στα στρατόπεδα της Σιβηρίας .(19/20)

Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς - 2

Ντανίλο Κις , εκδ. Κέδρος , μτφ. Μ. Κεσίνη .

Μερικές παρατηρήσεις για την ελληνική μετάφραση .

Όταν ήμουν πιο νέος , στα φοιτητικά μου χρόνια , έψαχνα μετά μανίας να βρω σημαντικά βιβλία της παγκόσμιας λογοτεχνίας αδιαφορώντας για την ποιότητα της μετάφρασης ή της έκδοσης . Μου αρκούσε που είχαν μεταφραστεί . Μάλιστα ισχυριζόμουν (από την απληστία μου να αποκτήσω και στη συνέχεια να διαβάσω ο,τιδήποτε θεωρείτο αριστούργημα) πως είναι καλύτερα να έχει εκδοθεί ένα βιβλίο στα ελληνικά , σε κακή μετάφραση , παρά να παραμένει ανέκδοτο.Αυτή η άποψη ίσχυσε μέχρι που διάβασα τα πρώτα βιβλία παράλληλα με το πρωτότυπο (αγγλικά και γαλλικά) και διαπίστωσα πόσο καταστροφική μπορεί να είναι μια μετάφραση ... Από τότε έγινα αυστηρότερος στις επιλογές μου . Πρόσεχα πάντα ποιος είναι ο μεταφραστής αλλά κι ο εκδότης .

Αγοράζοντας το βιβλίο των εκδόσεων Κέδρος , πρόσεξα ότι η μετάφραση είχε γίνει από τα σέρβικα κι ότι η μεταφράστρια έχει μεταφράσει κι άλλο βιβλίο του Κις για τον ίδιο εκδότη. Κι έτσι θεώρησα το ρίσκο μικρότερο . Δυστυχώς η ανάγνωση σκόνταφτε συνέχεια σε σημεία όπου δεν έβγαινε νόημα κι έτσι αναγκάστηκα να παραγγείλω την αγγλική μετάφραση του Duska Mikic-Mitchell ,που μάλιστα παινεύει και προλογίζει ο Γιόζεφ Μπρόντσκι . Διαβάζοντάς το παράλληλα , διαπίστωσα ότι η μεταφράστρια έχει διαστρεβλώσει το νόημα του κειμένου σε πάρα πολλά σημεία , έχει αλλάξει από άγνοια ή αδιαφορία ονόματα τόπων ή προσώπων , έχει παραλείψει κάποιες προτάσεις στις σημειώσεις του συγγραφέα (μάλλον γιατί τις θεώρησε ασήμαντες) και τέλος έχει κάνει κακές επιλογές ελληνικών εκφράσεων και λέξεων.

Αναφέρω μόνο μερικά παραδείγματα γιατί είναι ανέφικτο να τα καταγράψω όλα καθώς σε κάθε σελίδα υπήρχαν ένα - δυο λάθη .

Σελ. 29 : Στη σκηνή (όπου καθορίζεται κι η μοίρα του άτυχου Βέρσκολς) βρίσκεται εκτός από τον Βέρσκολς , ο λοχαγός κι ο αναπληρωτής του και κανένας τους δεν ονομάζεται Βέρντεν. Όμως η μετάφραση λέει : Τότε ο λοχαγός απευθύνεται στον Βέρντεν.

Ενώ , σύμφωνα με την αγγλική μετάφραση ,απευθύνεται στον Βέρσκολς υιοθετώντας το λεξιλόγιο του Βερντέν .

Σελ.76 : Ο γιατρός Τάουμπε , στο στρατόπεδο συγκέντρωσης , στη Σιβηρία όπου οι τρόφιμοι εργάζονταν σε ορυχείο νικελίου , κάνει μια εγχείριση σε κάποιον διαρρήκτη που λεγόταν Σεγκιντούλιν .

Η μετάφραση λέει : από τα τέσσερα δάκτυλα που του έκοψε (ο Τάουμπε) με στομωμένο τσεκούρι , για να τον ανακουφίσει από τους απίστευτα φρικτούς πόνους ύστερα από ένα ατύχημα στο ορυχείο , ο Τάουμπε του έσωσε τα δύο . (βγαίνει νόημα ;)

Ενώ το αγγλικό : από τα τέσσερα δάχτυλα που έκοψε ο Σεγκιντούλιν με στομωμένο τσεκούρι για να απαλλαχθεί από τα απίστευτα βάσανα στο ορυχείο , ο Τάουμπε του έσωσε τα δύο .

Σελ. 72 : Η μετάφραση λέει : Στη Μόσχα έφτασε (να πάρει τον Ουγκβάρι) στις 15 Σεπτεμβρίου, ενώ μια άλλη πηγή αναφέρει άλλη ημερομηνία...

Ο Ουγκβάρι όμως είναι ο βιογράφος του πρωταγωνιστή της ιστορίας και το αγγλικό λέει στην παρένθεση : Στη Μόσχα έφτασε (σύμφωνα με τον Ουγκβάρι) ...

Σελ. 71 και 75 : Το διαβόητο Νταχάου (Dachau) της Γερμανίας μεταφράζεται ως Ντασό.

Δε θα αναφέρω άλλα ούτε θα ασχοληθώ καθόλου με τις παραλείψεις ή τις άστοχες επιλογές ελληνικών λέξεων (όπως όταν χρησιμοποιεί τη λέξη "σύγκρουση" για την "κατ' αντιπαράσταση ανάκριση"). Απλά αναρωτιέμαι , οι γνωστοί κριτικοί που έγραψαν εκτενή εγκώμια για το βιβλίο στον Τύπο , το διάβασαν στα ελληνικά και δεν τους ενόχλησε τίποτα ; Δε θα έπρεπε ένας επαγγελματίας κριτικός να είναι πιο προσεκτικός ; Ο εκδότης δε θα έπρεπε να αναθέσει σε κάποιον να ελέγξει (γιατί η επιμέλεια μετάφρασης είναι πολυτέλεια για τους περισσότερους) τη μετάφραση έστω από τα αγγλικά ή τα γαλλικά ; Το e-mail πάντως που του έστειλα προκειμένου να του επιστήσω την προσοχή καθώς έχει αναγγείλει μελλοντικά την έκδοση κι άλλου βιβλίου του Κις , έμεινε αναπάντητο .

Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς - 1

Ντανίλο Κις : Η μνήμη που διασώζει την ουσία

Ο Ντανίλο Κις ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ου αιώνα παραμένει ουσιαστικά άγνωστος στη χώρα μας , παρόλο που τα τελευταία χρόνια εκδόθηκαν μερικά από τα σπουδαιότερα έργα του , με αποκορύφωμα το αριστούργημά του : Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς (δυστυχώς σε απαράδεκτη μετάφραση που σε πολλά σημεία διαστρεβλώνει εντελώς το νόημα του κειμένου).Η Σούζαν Σόνταγκ τον θεωρεί έναν από τους πέντε μεγαλύτερους πεζογράφους του αιώνα ενώ ο Τζόζεφ Μπρόντσκι και ο Κούντερα έχουν αγωνιστεί για τη διάδοση του έργου του.

Ο Κις γεννήθηκε το 1935 στη Σουμπότιτσα , στα σύνορα Σερβίας - Ουγγαρίας , από πατέρα Ουγγροεβραίο και μητέρα Μαυροβούνια . Το 1939 σε ηλικία 4 χρόνων τον βαφτίζουν στην ορθόδοξη εκκλησία του Νόβι Σαντ για να τον προστατέψουν από τους αντισημιτικούς διωγμούς . Το 1942 γίνεται η σφαγή των Εβραίων και Σέρβων από Ούγγρους φασίστες στη Βοϊβοντίνα και ο πατέρας του θα σταλεί στο Άουσβιτς , απ' όπου δε θα επιστρέψει ποτέ . Το 1947 θα καταφύγει με τη μητέρα του στο Μαυροβούνιο , όπου θα τελειώσει το λύκειο για να σπουδάσει τελικά στο Βελιγράδι συγκριτική λογοτεχνία . Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του ανάμεσα στο Βελιγράδι και το Παρίσι , όπου πέθανε το 1989 .

Ο Ντανίλο Κις βίωσε ο ίδιος την παράλογη βία του ναζισμού και του σταλινισμού και προσπάθησε σε όλη του τη ζωή να τους διερευνήσει όσο μπορούσε πιο αποστασιοποιημένα .

Όλα τα βιβλία του Κις είναι διαποτισμένα από αυτό το πελώριο ιστορικό δράμα .Σίγουρα πολλοί άλλοι συγγραφείς μας έχουν αφήσει πολύτιμες μαρτυρίες . Αλλά ο Κις υπήρξε ο μόνος ο οποίος γνώριζε να μετατρέπει αυτό το δράμα σε μεγάλη ποίηση .

Η τέχνη του Κις ήταν μοναδική . Προσέγγιζε τις μεγάλες τραγωδίες της Ιστορίας χωρίς ποτέ να χάνει το χιούμορ του ή την ειρωνεία του . Ο ίδιος έλεγε : "Κληρονόμησα από τη μητέρα μου μια τάση να συνδυάζω γεγονότα και θρύλους και από τον πατέρα μου το πάθος και την ειρωνεία."

Σοφίτα (εκδ. Ίνδικτος) , Ψαλμός 44 , Κήπος στάχτες (εκδ. Κέδρος) , Κλεψύδρα , Πρώιμα βάσανα (εκδ. Κέδρος) , Μάθημα ανατομίας , Ένας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς (εκδ. Κέδρος) , Η εγκυκλοπαίδεια των νεκρών (εκδ. Εξάντας) , είναι μερικά από τα πιο γνωστά του έργα .

Απέναντι στο σύμπαν της πολιτικής ο Ντανίλο παρέμενε πάντοτε επίμονα , βίαια , ένας ποιητής . Γι' αυτό κατόρθωσε να συλλάβει , στο εσωτερικό του ιστορικού δράματος που τον βασάνιζε , αυτό που ήταν το πιο οδυνηρό : τα πεπρωμένα που βυθίστηκαν ήδη από την αρχή στη λήθη , τη θλίψη των σιωπηλών τραγωδιών , την αγωνιώδη αγάπη για τα πρόσωπα χωρίς όνομα και χωρίς τάφο .

Πενήντα χρόνια μετά τους τρόμους της ιστορίας (ναζισμός - σταλινισμός) ακούω να μιλούν παντού για το ηθικό χρέος να μη λησμονήσουμε . Αλλά για ποια μνήμη μιλάμε ; Για εκείνη των εισαγγελέων και των δικαστών ; Για εκείνη που μετατρέπει την ιστοριογραφία σε "καταγραφή εγκλημάτων"; Ή για εκείνη την άλλη μνήμη που διασώζει την ανθρώπινη ουσία του παρελθόντος ; Εκείνη της τέχνης , των μυθιστορημάτων , της ποίησης ; Φτωχή ανθρωπότητα που θέλει να καταστήσει αθάνατο τον Άϊχμαν και είναι έτοιμη να λησμονήσει τον Ντανίλο Κις .

Σημείωση:Τα αποσπάσματα με τους μπλε χαρακτήρες είναι από ένα κείμενο του Μίλαν Κούντερα που γράφτηκε με αφορμή τη συμπλήρωση 10 χρόνων από το θάνατο του Κις.